منتخبی از مصاحبه با حجت‌الاسلام و المسلمین علی بهجت

منتخبی از مصاحبه با حجت‌الاسلام و المسلمین علی بهجت
 

س) دلیل سکوت ایشان چه بود و آیا در مورد ثمرات آن مطلبی می‌فرمودند؟
ج) ایشان اینطوری که یک مقداری برای ماها می‌گویند، نقل کردند، حالا من معمولاً هم در نقل مطالبم چون یک خصیصه ذاتی را داشتم که باید هر چیزی را چون رشته ام فلسفی بود علم برایم باشد. شاید روزی دهها نفر کرامت می‌آمدند برای من از آقا نقل می‌کردند. من درست مثل این که بشنوم که یک چیز خیلی عادی است. اصلاً برای من، برای من نبود که جلب توجه بکند و بسیار رویش... حتی برای آن طرف خیلی مهم بود، خیلی اساسی بود، باور شدنش برای من مشکل بود و دنبال باور شدن هم نبودم. حالا این عنایت خود آقا بود برای این که راحت بشود از شرّ من یا این که خود من هم ذاتاً چون این طوری بودم، این جور بود. یادم هست که خب بعضی‌ها نقل می‌کنند که چون ایشان ممنوع شد از نماز شب به استاد مراجعه می‌کند که این در برای من بسته شد. ایشان می‌فرمود نماز شب این برای یک انسان مستعد، برای یک کسی که راه افتاده است، برای یک سالک، برای وصول به مقصد ممدّ است. می‌فرمود شما این کارها را می‌کنید، این کارها را می‌کنید، اگر می‌خواهید که مثلاً یک دنده فوق العاده ای هم داشته باشید نماز شب است. کمک دهنده ای داشته باشید که با همه دنده هایتان کمک کند، نماز شب است. نظرش این بود. ایشان این در برایش بسته می‌شود، که یقیناً هم بسته شده. تا پدرش زنده بود نماز شب نخواند. این را یقین داریم. عبادت های دیگر را هم بعضی‌ها نقل می-کنند، آدم های موثقی اند من جمله آقای فهری و دیگران نقل کردند که ایشان اختصار بر واجبات می‌کرده است. ولی با این حال عبادت های دیگر هم مفصل داشته است. حالا حاضر نبود اینها را بیان کند (که) چه جور اینها را جمع می‌کرده است. آن وقت ایشان پیش استاد می‌رود، درب سکوت را برای ایشان باز می‌کند. این را جایگزین نماز شب می‌کند. خود ایشان درباره سکوت به خود من می‌فرمود اگر توانستی بدوزی، درهای دیگر برایت باز می‌شود. این درب را بدوزی، حتی بعضی‌ها که الان یک خرده با آقا سلام و علیک هم داشتند، فقط من یادم هست که آقا به ایشان می‌گفت که یک نخ و سوزن بردار بدوز. بارها به او تذکر داده بود نخ و سوزن بردار بدوز و این است که ناراضی بود. حالا فعلاً، مفاتیحاً این جوری بود.

س) نظر ایشان درباره پیگیری اموری که منتهی به کسب کرامات می‌شود یا یادگیری علوم غریبه چه بود؟
ج) ببینید خود سالک وقتی که یک چیزی را می‌بیند اگر گرفتار همان بندی که رسیده بشود، مثل این می‌ماند که شما در معبرتان در حال حرکت، به یک ویترین مغازه خوش آب رنگی می‌رسید آنجا توقف کنید، بایستید. ساعتها دانه دانه این، ولو این که بلور است، ولو این که بسیار تراشیده و لطیف است، ولو این که هر چی هست، به دانه دانه این اثاثیه ویترین نگاه کنید. قهراً ظهر می‌شود وقت می‌گذرد، دانشکده از دست می‌رود، هدف فراموش می‌شود. ایشان اصرار داشت انسان نباید توقف کند. اینها را که دید نباید محل بگذارد. اینها ارزش ندارد. حتی بعضی وقتها این مقامات را مقام نمی دانست. اصلاً جای توقف نمی دانست که هیچی، اصلاً چیزی قابل توجه نمی دانست و هیچ حاضر نبود و حتی حرکت برای طلب این را هم می‌گفت بسیار نکوهیده است. ما برویم که طی الارض یاد بگیریم، برویم که این مقامات را داشته باشیم، اصلاً خیلی خیلی اینها را باهاش مخالف بود. حالا دنبال علوم غریبه رفتن یا یک چیزهایی در آن زمینه آموختن را احساس می‌کردم مخالف نبود. چون برای من پیش آمد برای علوم غریبه، هیچ علاقه ای به علوم غریبه نداشتم. ایشان دیدم که این علاقه نداشتن من را تأیید نکرد. شاید هم عباراتش هم این بود که مثلاً حالا چه اشکالی دارد. ولی دنبال این مقامات معنوی را با سلوک و عبودیت خیلی قبول نداشت.

س) علت سکوت ایشان چه بود؟
ج) سکوت را هم نمی توانستیم ازش سؤال کنیم. چرا؟ برای این که یقیناً ایشان بسیار ماهر بود در این جهت که همیشه آن چرا که می‌خواهیم رد کند، ولی به عبارت دیگری. خیلی به شما نشان ندهد که می‌خواهم رد بکنم. خودش که سکوت داشت ما مثلاً اعتراض داشتیم. گاهی هم مادرم می‌فرمود حالا کارهایت تمام شد، خسته شدی، اینجا حالا مثلاً برای ما سکوت آوردی. اغلب صحبت می‌کرد. حالا گاهی که. حالا من اعتراض نمی کردم. من می‌نشستم. برایم سؤال بود که چرا؟ ایشان می‌فرمود که حضرت آدم... همیشه ایشان جواب های نگفته انسان را یا جواب های گفته انسان، هر دو را، مانند مثنوی با داستان می‌گفت، با ذکر می‌گفت. حتی من یادم هست که مطلبی را هشتاد سال پیش شنیده بوده، این شعر را نگه داشته. بعد از هشتاد سال فقط یک بار آن هم برای خبر مرگش به عیالش استفاده کرده. اینجا داشت این‌طوری: (می فرمود) حضرت آدم علی نبیه و آله السلام نشسته بود، خب عمر طولانی داشت اولاد اولاد و اولاد، خب اولادش فوت کرده بودند. به واسطه نوه‌ها و نتیجه‌ها خیلی شلوغ بود، جمعیت بود. اینها هم همه با هم بازی می‌کردند، کشتی می‌گرفتند، خیلی شلوغ بود. حضرت ساکت بود. اینها هم این همه بازیها... چند تا از این نبیره‌ها و ندیده‌ها و این کنجکاوهایی که خب هزار سال عمر بوده است و عمر طولانی بوده، اینها آمدند پیش او و به بغض و گریه، گفتند بابا بزرگ چرا شما حرفی نمی-زنی؟ حالا یا بیا بازی کن، حرفی بزن. چرا حرف نمی زنی؟ ساکتی؟ گفت که دوستم جبرئیل وقتی که من از مقام خودم بیرون شده بودم خیلی در اندوه بودم. به من گفت اگر می‌خواهی برگردی به جایگاه خودت لب ببند. این عبارت سکوت خودش را اگر دلیلی می-خواستی این جمله را از حضرت آدم می‌گفت. حالا آن داستان سکوت را ما در درونمان طالب بودیم. حالا برای چی مثلاً حرف نمی-زنی؟

س) آیا از ایشان درباره این که چرا ذکر غالبشان یاستار است نپرسیده بودید؟
ج) حالا ما از یا ستار بپرسیم چی می‌گوید؟ یقین می‌دانستیم چون خودمان جوابش را می‌دانستیم. چی بپرسیم؟ معمولاً خودمان هم به قول معروف شکسته یا اصطلاح عامیانه اش این است که خیلی کنف نمی کردیم. چون می‌گذاشتیم که سوال ما عزیز باشد که اگر یک دفعه پرسیدیم یک خرده رو دروایسی کند، خجالت بکشد جواب بدهد! که آن هم الحمدلله نمی کشید! اگر یا ستار را می-پرسیدیم، می‌فرمود که بله خدا اگر بخواهد ما را افشا بکند، اگر بخواهد ما را نشان بدهد، چی می‌شود. اصلاً ستار خاصیتش این است که از خدا طلب می‌کنیم که آن درون ما را بیرون نریزد. خب معنایش همین است. ستار یعنی همین. خب این را برای ما می‌گفت. خب خودمان بلد بودیم دیگر احتیاج نداشت که ایشان بگوید! ما آن چیزی را که خودش برای این جهت می‌گفت آن را که به ما نمی گفت.

س) آیا اهل مزاح کردن با دیگران و یا اهل هديه دادن به بچه‌ها و يا دوستان بودند؟
ج) ایشان مزاح را زیاد داشتند. منتهی خیلی لطیفش را، خیلی لطیفش را. یا آن چیزهایی را که شاید برای ماها خیلی چیز نبود برای ایشان تبسم ایجاد می‌کرد. حتی با بچه های کوچک، حتی با افراد بزرگ، با همه اینها به هر نحوی یک نوع مزاح داشتند. ولی هدیه دادن به بچه‌ها و خانواده و این ها... به دیگران هدیه می‌داد. به بچه‌ها خیلی... بچه‌ها را با هدایا... مگر این که هدایایی گیر می‌آوردند، به آنها می‌دادند. خیلی اهل هدیه دادن نبودند. اگر هم بودند چیزهای خیلی بسیطی را می‌دادند.

س) رفتار ایشان در مقابل رفتارهای ناپسند دیگران با ایشان چگونه بود؟
ج) از بس او آدم عطوفی بود، نه به خانواده، به همه این قدر عطوف بود که شاید برای من صدها مورد مراجعه می‌کردند که آقا شما نمی دانید ایشان چه قدر با ما محبت دارد. و حتی این قدر عطوف بود که آن کسی که حالا دیشب آقا از او ناراحت شده بود پا شده رفته. چون وقتی در مجلسی ناراحت می‌شد نمی ماند برخورد بکند، تغیر بکند یا خودش را خالی کند. با همان ناراحتی پا می‌شد می-رفت. مجلس را ترک می‌کرد. فردا که آمده چنان به او محبت می‌کرد که اصلاً (انگار) دیشب همچین خبری نبوده. اگر من بودم شاید تا یک هفته نمی توانستم صحبت کنم. برخورد این چنینی را. تا یک هفته اصلاً با طرف حرفم نمی آمد. این جور گستاخی کرده باشد و این جور کرده باشد. ولی نه، ایشان، حالتان چطور است؟ این طور. تا این انداره احوال پرسی می‌کرد که اصلاً آن شک می‌کرد که نه عجب ما کاری نکردیم. هیچ کار نکردیم. این جور می‌شد.


س) حالت غالب بر ایشان به هنگام مطالعه و عبادت چگونه بود؟
وقتی مطالعه می‌کرد یا عبادت می‌کرد خیلی غرق بود. گفت یک آقایی که ما با هم در یک منزلی بودیم. سال های اول ایشان یک اتاقی را از یک منزلی اجاره می‌کرد و با آن دوست شان بودند. یک اتاق آن، یک اتاق این، یک اتاق مشترک مثلاً مال مهمان‌ها داشتند. می‌گفت که بچه حرکت کرده بود، این بچه همسایه آب را روی پایش ریخته بود. من جوان بودم به این بچه علاقهمند بودم رفتم گفتم خانم چه خبر است؟ گفت: بچه پایش سوخته است. بچه را بغلش کردیم دکتر بردیم. پا را پانسمان کرد. وقتی برگشتیم آمدیم بچه بغل من بود. تازه بردم تو اتاق سلام کردم خیلی نسبت دوری هم داشتم بردم سلام کردم گفت چیه؟ آقا این قدر غرق بوده، متوجه نشده است این بچه پایش سوخته است، گرفتیم بردیم آوردیم. این آقا تعریف می‌کرد بردم آنجا پهلویش گذاشتم غرق مطالعه کار خودش بوده است. حالا من البته تو ذهنم فکر می‌کردم آن موقع که می‌بردند آقا را ندیده است. حالا چطور می‌شود. ولی این‌طوری بود. ولی پسر مرحوم کمپانی همچین حالتی را از آقایش نقل می‌کرد. می‌گفت وقتی که صدا می‌کرد آقا محمد! می‌گفتم بله. دفعه دوم باز هم صدا می‌کرد آقا محمد! من می‌گفتم بله. بعد می‌گفت چند بار بگویم آقا محمد؟! معلوم می‌شد که هر دفعه من را صدا می‌کند فوری فرو می‌رود، بلة من را نمی شنود. همچین تو چیز فرو می‌رود. من آن فرو رفتن را یک مقدار احساس می‌کردم ایشان می‌رفت. زود هم عمیق می‌شد. ما نمی توانیم زود متمرکز بشویم و عمیق بشویم. ولی ایشان ماشاءالله زود عمیق می‌شد.

س) در مورد لطافت ایشان اگر خاطره ای دارید بفرمایید.
ج) ایشان بارها هر چی را ما توی منزل از این جوجه حیوانات کوچولو بود، هر چی بود، نه حالا جوجه، همه چیزها، این قدر رئوف بود که یکی از جهتی که فکر ایشان را به خودش مشغول کند، امورات این حیوانی است که تو منزل آمده. این باید تأمین بشود. نه این که حالا دستور بدهد تأمین کنید تمام بشود. یا مثلاً تقاضا کند که... دائماً این را می‌خواست کنترل کند و ما می‌خواستیم ایشان افکارش خالی باشد، به عبادتش برسد، به مطالعه اش برسد، نگران چیزی نباشد. نخیر. حالا که می‌آمد، به اینها غذا دادید؟ حالا یک جعبه کوچولو چهار تا جوجه مرغ تویش هست. از این جعبه های یک وجب در یک وجب. از این جعبه شیرینی ها. حالا گذاشتیم تو گوشه اتاق، هوای زمستان است مثلاً فرض کنید گذاشتیم آن گوشه اتاق است. خب اینها غذایشان را خوردند؟ اینها هست؟ خب حالا شاید آنجا دلشان گرفته باشد. باز کن بیایند توی اتاق یک گشتی بزنند! ساعت دوازده شب است! آقا مگر اینجا جای مرغ است؟! همین هم که اینجا آمده باید خدا را شکر کند. یک باری گذاشتم اینها را بیرون که دیگر ایشان گفتند هوا امشب شاید نزدیک صبح سرد بشود چرا اینها را بیرون گذاشتی؟ تازه هم شاید گربه بیاید اینها را بخورد. گفتم خب خدا اینها را خلق کرده گربه بخورد. گربه باید چی بخورد؟ از همینها بخورد. یک نگاه عاقل اندر صفیحی کرد، انگار این گربه یک انسانی را می‌خواهد بخورد! پا شد و رفت خودش آنها را برداشت آورد. خوردش رفت. دید که ما یک خرده با طنز داریم رفتار می‌کنیم. اصلاً تحمل این را نداشت حتی یک جوجه، حتی مگس. تو خانه صبح، صبحانه، شام، مگس را دائماً با عصایش رد می‌کرد. گاهی با بادبزن تابستان رد می‌کرد. خب اگر من اشتغالاتم طوری بود زودتر متوجه می‌شدم، می‌آمدم با یک پیف پاف مسائل را حل می‌کردم و این طوری نباشد. وقتی که نبود خب اینها بودند یک چند تایی روی غذا ایشان نمی خواست بنشیند. اینها را هی می‌پراند. من با یکی از این مگس کشها اینها را می‌زدم. می‌گفت اینها را نکش، بیرون کن. بار دوم باز هم می‌زدم. سوم می‌زدم. می‌گفت نگفتم اینها را نکش، اینها را بیرون کن؟ می‌گفتم حاج آقا من اینها را بیرون کردم. با یک نگاه این جوری، این چه جور بیرون کردن است؟ گفتم ما از حیات و زندگی بیرون کردم رفت! ما این قدر کارگر نداریم که بیاید اینها را هی بیرون کند. حالا من تعبیرات مفصلی راجع به قضیه داشتم به حاج آقا که حاج آقا مگس اسم عربیش زباب است. از هر طرف برود دوباره همان جا برمی گردد. ما کارگر نداریم که هر دقیقه اینها را بیرون بکند. لذا ما سعی می‌کردیم... اصلاً تو زندگیش می‌خواست مگسی کشته نشود. مگس کشته نشود. دیگر حالا حساب بقیه کارها را شما بکنید. و حتی شب، نصف شب. توی هوای سرد اصرار داشت که مرغی باشد، خروسی توی خانه باشد. خروس معمولاً مقید بود باشد. این خروس را نصف شب هم شده است گاهی می‌خواست برود، می‌خواست خاطرش جمع بشود می‌رفت سر می‌زد که این جایش خوب است. سردش نشود. سرما نخورد. حالا خودش هم باید یکی مواظب باشد. حالا دنبال آن می‌رفت. خیلی عصبانی می‌شدیم. خیلی تحملش برای ما مشکل بود. آقا آخر این کارها را چرا با خودتان می‌کنید؟ چرا فقط موذی برایش بد بود که دستور بود آن موذی رفع بشود. در غیر موذیش کاری نداشت و پذیرایی آنها را هم حرفی نداشت. حتی این اندازه که پاشود برود تو هوای سرد گوشه حیاط برود، چلوکباب هم باشد ما حاضر نبودیم برویم برداریم بیاوریم بخوریم. ایشان پا می‌شد برود این را بپوشاند که پوشیدن اینها ممکن است یادتان رفته باشد. آقا خب می‌پرسیدید. نه من گفتم شاید یادتان رفته باشد. همین اندازه هم به کسی تحمیل نمی خواست بکند.
 

س) آيا در منزل تحكم و رياست از طرف ایشان وجود داشت؟
ج) گفتم ایشان تحکمش فقط خیلی در حلال و حرام بود. من از آن موقعی که بالغ شدم، پانزده سالم شد، ایشان هرگز نگفت که یک نانی بخر. برو یک نانی بخر. برو یک نان بخر. معمول است دیگر. ما عضو یک خانواده ایم دیگر. باید یک قسمتش را تأمین کنیم دیگر. تنها عبارتی که بود این بود که اگر نانی باشد شاید اینجا صرف بشود، شاید مصرف شود. یا فلان چیز را مادرت مایل است داشته باشد، توی خانه باشد. تا این اندازه و من هم ذاتاً آدم خوش خدمتی بودم، نسبت به این مسائل زود مسخر می‌شدم و داوطلب انجام کار بودم. تا دبستان که بودم یادم هست که سر سفره مادرم می‌گفت مثلاً فلانی آب گرم است. آقا خوشش نمی آمد من بلند بشوم، ولی مخالفت هم نمی کرد. می‌گفت پس یک بشقابی روی غذایش بگذارید که سرد نشود. پا می‌شدم آب را از خانه بیرون می-آمدم، مسجدی که نماز می‌خواند چهل و چهار پله پایین می‌رفتم، یک ظرف آب، خود آن ظرف مسی بود، چهار پنج کیلو وزنش بود من هم بچه دبستانی می‌رفتیم دو کیلو آب تویش می‌ریختیم، از آن پله‌ها نفس نفس کنان با عشق و علاقه برای ایشان توی منزل می‌آوردم. حتی یک دفعه همین آقای داماد مرحوم آقای قاضی، آقای شریفی یا شیخ ابراهیم، ایشان توی همان جا بالا آمده بودم، خسته شده بودم، زمین گذاشته بودم، من را شناخته بود. ظرف آب را گرفت، دست من را گرفت، من را خانه آورد، سفارش من را به حاج آقا کرد. مثلاً ذاتاً این طوری بودم ولی ایشان خودش مایل نبود این را بگوید. ولی دستور و تحکم بیشتر با آنها بود. حکم ایشان کمتر داشت.
 

س) ایشان در خانه چگونه پدر و همسري بودند؟
ج) ببینید در خانواده من برای شما چی عرض کنم؟ گاهی این تشبیه به نظرم می‌آید. این قدر برای دیگران لطیف بود، با این که معمولاً پسر از پدر تقاضاهای زیادی دارد و پدر چون اجابت نمی کند قهراً کینه پدر را به دل می‌گیرد. قهری است. ما از بچگی تا بزرگی بالاخره همه یا سه چرخه داشتند، دوچرخه داشتند، هر چی می‌خواستند. ایشان با تغیر نه نمی گفت. یک بار به عمرش پول بستنی به من نداد، ولی با تغیر هم نگفت نمی دهم. مثلاً آقا یک پولی بدهید. حالا آن پول برای بستنی شاید آن موقع یک ریال بود. گفت می‌خواهی چی کار کنی؟ گفتم بستنی بخرم. گفت حالا نمی شود باز کردنی بخری؟! حاج آقا نه می‌خواهم بستنی بخرم. نه باز کردنی بخر. آقا جان نه، می‌خواهم بستنی بخرم. نه آقا جان شما باز کردنی بخر. خب شما پول به من بدهید باز کردنی بخرم. پول نمی خواهد آب بخور قشنگ باز می‌کند! این قدر تو این موارد لطیف بود. یعنی اجابت نمی کرد. قهراً ما باید از دستش ناراحت بشویم ولی این قدر لطیف بود هیچ، کمتر دلمان می‌آمد از دستش ناراحت بشویم. توی منزل که می‌آمد نه به عنوان پدرسالار بود، نه به عنوان فلان بود، نه به عنوان... اگر کسی به کسی ظلمی، تعدی می‌کرد، اینها را خیلی نگرانش می‌شد. ولی وقتی نشسته بود آن جا من گاهی فکر می‌کردم که حالا ایشان را به که می‌ماند؟ چون ایشان وقتی توی منزل می‌رفت مشغول کار خودش بود، فقط مواقع وعده-های غذا می‌آمد. با اینها می‌نشست، صحبت می‌کرد، حرفهایشان را گوش می‌داد، حرفهای بی ربط را گوش می‌داد. ما هم خوشمان نمی آمد آن حرفها را گوش بدهیم، گوش می‌داد. ولی خیلی کم می‌شد که دیگر حالا حرف بود می‌گفت اووو حالا ما این قدر وقت صرف کردیم بگوییم چی فکر کردیم چی این جوری خیلی کم از این چیز می‌شد. یادم است که بارها ایشان را در این تشبیه کردم که ایشان مثل این که یک مغازه ای بیرون دارد، یک متر در دو متر، یک متر و نیم در دو متر و از این کاسه های، پیاله ی ماست سالم می-فروشد. ماست هایش را فروخته آمده تو خانه نشسته است. اِ یک پیرمرد ساده بی آلایشی که ماستش را فروخته، آمده است تو خانه نشسته است. این کارش است. آن که برای هیچ کس حاضر نبود باشد تو خانه هم نداشت. تمام تعینات خودش را می‌برید همه را، کم می‌کرد که هیچ تعین و تشخصی نباشد و حتی یک موقع من از آنها خیلی ناراحت شده بودم، برای من همین داستان حاج آقا رضا همدانی را با آن خصوصیات را فرمود که بعد که رفتم چرا برای من گفت؟ چرا با لذت می‌گفت؟ چرا این قدر لذیذ بود برایش، این را با عشق می‌گفت؟ یک دفعه دیدم اِ آن سوال من است تو ذهن من که آقا این چه قیافه ای است؟ این چه مثلاً چیزی است، که مردم دلشان می‌خواهد مرجعشان را در چه احوالی ببینند؟ در چه قیافه ای ببینند؟ شما هیچ مراعات آنها را هم نمی کنید؟ منتهی جواب آن سوال من است. حالا یک دفعه بشود آن را چیز کنی. لذا هیچ در او شأنیت و تشخص و منیت و بالاتر هستم و اصلاً که "من" نداشت تو زندگیش. "تو" هم خودش می‌گفت آقای بروجردی می‌گفت تو نگو مگر به تفنگ. شاید می‌خواست همین را برساند که من "تو" هم یادم نمی آید به کسی گفته باشد. "من" را دو بار از او شنیدم، دو تا موقعیت حساس برای دو نفر که تکفلش را می‌خواست قبول کند گفت "من". دیگر "من" در تمام عمر نشنیدم.
 

س) ظاهراً زمانی که شما جوان بودید ایشان توصیه های مکتوبی را جهت انجام امور روزانه به شما داشته اند، در این باره توضیح بفرمایید.
ج) من اصلاً آن نوشته را فراموش کرده بودم. بعداً تازه گی این را بعد از فوتشان گشتم پیدا کردم. توی چیزهایی که می‌گشتم دیدم این هست. که حتی چون با خط خودشان است آن برادرم گفت شاید به من توصیه کرده است. گفتم که، آن بزرگتر از من بود، گفتم که نوشته است که مثلاً کتابخانه نرو با برادر بزرگترت (برو). تو برادر بزرگترت کو؟! گفت اِ پس برای چی این توصیه کرده است که با برادر بزرگترت (برو)؟ گفتم من کوچک بودم گفته با برادرت، تنها نرو. کتابخانه هم می‌خواهی بروی با برادر بزرگترت، با برادرت برو. ایشان آن سال های اوایل تحصیل طلبگی را مراقبت می‌کرد و حتی خودش در ادبیات بسیار قوی بود. اصلاً ما در آن حوزه سالهای 40 استاد ادیب نداشتیم و ادبیات بسیار ضعیف بود. ایشان برای این کار به من توصیه می‌کرد که تو حالا که داری اینجا می‌خوانی آن ادبیاتت را هم بیا اینجا برای ما بخوان. روزی یک چند ساعت بیا این درسها را برای من بخوان، معنا کن. روزی فلان درس را بخوان، این جوری بکن. روزی چه قدر قرآن بخوان. هفته ای دو بار حرم برو؛ یک بارش شب جمعه یا ظهر جمعه باشد. این را یادم هست. فلان کتاب احیاء را هفته ای یک دفعه برای من بخوان و معنا بکن. خب علتش هم این بود که ایشان مطلب می‌فرمود و ما هم بچه بودیم بازی گوش بودیم، سنی نداشتم آن موقع، شاید اوایل بلوغم بود. آن موقع طغیانم بود. خیلی تیز بودیم. اینها یادم هست. مادرم پرسید آقا ناراحت است که حرفش را گوش نکردی. گفتم بابا، آقا هر روزی فرمایشی دارد. من هم که چیزی ندارم که اینها را جایی حکاکی کنم یادم نرود. برای ما بنویسد تا ما بفهمیم چی کار کنیم. ایشان نوشته برنامه هفتگی به آسانی ان شاءالله تعالی. بعد یکی یکی برای ما نوشته درس را چه جوری بخوان، روزی چند تا درس بیشتر نخوان، این قدر بخوان. این هم این جوری مطالعه اش کن، بعد بیا به من پس بده. حالا من خودم یادم نیست دیگر چیست. نشان شما دادم. ایشان ماشاءالله همه حافظه های ماها را ایشان برده بود. من هم بچه بودم حافظه ام خیلی قوی بود. منتهی حالا نمی دانم چطور شد که ایشان هفتاد سال پیش را دقیقاً یادش بود که آن آقا آمدند، شما دو نفر آمدید چه صحبت کردید. هفتاد سال پیش علامه طباطبایی با آقای خویی تو مجلس یک بحث کردند یادش هست بحثش چی است و در چه موردی بود. آن چی گفت، این چی گفت هم یادش بود. ما هم مثلاً اگر آقا ده دقیقه پیش یک مطلبی را به من فرموده بود، دم در خانه می‌آمدم شاید یادم می‌رفت. دو تا تلفن دیگر رویش می‌آمد آنها پاک می‌شد.

س) در مورد تواضع و فروتنی ایشان بفرمایید.
ج) بعضی از آقایان را آمدند و بعد رفتند و بعد که فوت کرد،  گفت خدا بیامرزدش ایشان در کاظمین مباحثه منظومه ما شرکت می-کرد. این را خودش یادش بود. من بچه بودم، پسر مرحوم آشیخ عباس قمی، آقای محدث زاده، حاج آقا علی محدث زاده بالای منبر بود. آقا هر وقت مجلسی می‌رفت، بی سر و صدا و تا کسی بلند نشده، متوجه نشده سریع می‌رفت یک گوشه ای می‌نشست. تو مجلس بر خلاف دیگران این جوری بود که خصیصه اش این بود. او تا آمد نشست، آن آقا دید، گفت عجب من فکر می‌کردم قم جای علم است، جای پرورش علم است، پرورش عالم است، فلان و این حرفها. عجیب است که ایشان... می‌دانید توی مجلستان کی آمد؟ چی آمد؟ ایشان این طوری بود. بنا کرد به تعریف کردن از ایشان که در نجف که بود این طوری بود حالا اینجا...

س) ویژگی خاص تدریس ایشان چه بود؟
ج) (آقای محدث زاده) گفت من کفایه را پیش ایشان در نجف خوانده بودم و زیر سی سالگی از فضلای اساتید سطوح بالای حوزه نجف بوده است. این درس نجفش بوده است. قم که می‌آید شروع می‌کند درس دادن و الان بعضی از مراجع شاگردشان بودند آن موقع ولی گفتند ما به علت این که درسشان سنگین بود، ترک کردیم. نمی فهمیدیم. چون متوجه نمی شدیم نه اینکه چون متوجه می‌شدیم درس را ترک کردیم. دیگری آقای آسید جلال آشتیانی با یک واسطه برای ما نقل کرد که من همان اوایل که ایشان قم آمده بود، تو درس آقای بروجردی آن موقعیت علمیش را متوجه شده بودند، فکر کردیم از ایشان تقاضا کنیم که مطالب استادشان را برای ما بگویند. مطالب مرحوم کمپانی را اغلب تو حوزه نمی فهمیدند و نمی فهمند. از ایشان تقاضا کنیم که درس ایشان، مطالب ایشان را برای ما بگوید. دیدیم که ایشان آمد و درس شروع کرد. اصلاً به مطلب استاد اشاره می‌کند. بعد شروع می‌کند نقل کردن. می‌گفت من دو سه ماه آمدم دیدم اشکال درس آمدن من دو تا مشکل ایجاد کرده است، یکی درس استاد را نمی فهمیدم که خب مطلب درس آقای کمپانی را نمی فهمیدم. ایشان بدون توضیح شروع می‌کرد نقد آن مطلب، نقدش هم از خودش مشکل تر بود. خود مطلب را متوجه نشدیم. ایشان معتقد بود که اینها را باید فارغ التحصیل باشد درس بیاید و لذا درس ایشان را کسی طاقت نداشت. مثل درس خود مرحوم کمپانی شاید به عدد یک اتاق پر نمی شده است. اخص خواص می‌توانستند درک کنند. ایشان هم از همان موقع شروع کرده، درس خارج و درس دیگران می‌رفته است. ولی یکیش برای احترام بوده است. اولش هم برای این بوده است که وقتی که گفتند قم آمدند، گفتم مگر شما به تحصیل در قم نیاز داشتید؟ فرمودند نه، ولی آدم باید به کاری مشغول باشد دیگر. خب تازه آمده بوده است غریب بوده است، کسی را نمی شناخته است دیگر. درس آن آقا می‌رفته، آن درس را می‌نوشته است و جواب خودش را هم زیرش می‌نوشته است، نظر خودش را زیر درسش می‌نوشته است. این بوده است.

س) آیا هیچ گاه به تدریس دروس عرفانی هم اشتغال داشتند؟
ج) درس عرفانی را هم ایشان برای کسی اصلاً معتقد نبود و مثلاً خودش را هم از این جهت خیلی مبرّا می‌دانست. می‌فرمود من آمدم قم نمی خواستم به کسی بگویم من پیش آن آقا بودم. نمی دانم کی به این کار من را معروف کرد. چرا، اوایل این آقای خمینی، ایشان هی از آن آقا از من سوال می‌کرد. اوایل یک خرده تعجب کردم، بعد یک خرده ای تحمل کردم دیدم نه، اهل است. خود ایشان هم اهل است. گفتم یعنی ایشان هم طی کرده بود؟ اربعینی طی کرده بود؟ گفت بله، بله. اولین کسی که یک خرده سؤال کرد ایشان بود. گفت نمی دانم کی ما را اینجا معروف کرد.

س) نحوه ارتباط ایشان با شاگردانشان چگونه بود؟
ج) با شاگردانشان هم معمولاً تو درس با تک تک ارتباط داشتند. ارتباطشان هم دو گونه بود؛ یکی ارتباط گویا بود. از ایشان می‌پرسید، احوالشان را می‌پرسید. یکی از اقوامشان مریض بود دیگر سالها از ایشان می‌پرسید. مدتها از او می‌پرسید. دیگر ولش نمی کرد. حتی بعضی از این، این اواخر بعضی این طور بودند که یک دفعه با ماشینش ایشان را رسانده بود هر دفعه می‌آمد سلام بکند، می‌گفت والده حالشان چطور است؟ ما اصلاً یادمان نیست مادرش کی بوده. ولی ایشان کسالت قلب داشته، به ایشان گفته التماس دعا. این هر دفعه ما را می‌دیده، ماشاءالله حافظه اش هم خوب بود و دقیقاً هر کسی را به همان چیز رابطه برقرار می‌کرد. غیر از این که خود ایشان هم رابطه ناگفتنی با استادش داشته، با شاگردانش هم برقرار می‌کرده است. شاگردها از چیزی ناراحت بودند، مشکلی برایشان پیش آمده بود، سؤالی توی ذهنشان بود، اینها را معمولاً ناگفته به ایشان می‌گفت؛ یا مستقیم یا خیلی کم می‌شد اغلب در ذکر داستان جواب آنها را می‌داد، تذکر می‌داد، مطلب را حل می‌کرد.

 

س) درباره کم گویی و سکوت ایشان توضیح بفرمایید.
اما این کم گویی و مختصرگویی ایشان را که سؤال کرده بودید، نمی دانم ایشان از کجا این را دارد. ولی یک نامه ای را پیدا کردم که مال حدود شهریور 1320 یا 21 است. یعنی مال بعد از شهریور 20 یا 21 است که مرحوم شهید دستغیب از ایشان بزرگتر است، برایش از شیراز به نجف نامه می‌نویسد. اگر 21 باشد ایشان بیست و شش ساله بوده است. تقاضای دستوری، برنامه ای می‌کند و خیلی احترام شدیدی از ایشان می‌کند. شهید دستغیب این کوتاه گویی و موجزگویی را سه مرتبه توی آن نامه ازش می‌نالد. التماس می‌کند. این مطالب را بسیار موجز و "کما هو دعوکم الشریف". معلوم می‌شود آن در سنه 20 یا 21 شمسی دارد به آقا می‌گوید که این روش شما بوده است حالا چه قدر با هم ارتباط داشتند، این قدر این جمله مختصر است که من نتوانستم از آن چیزی به دست بیاورم. "کما هو دعوکم الشریف". و هی التماس می‌کند، اصرار می‌کند و بعد هم خیلی عجیب است از آقا بزرگتر است. چه می‌دانم همه این نامه-هایش را آقا از بین برد و الا ما برای روان شناسی و سبک شناسی گذاشته بودیم. همه حرکاتش و اینها و اینها سازمان دهی می‌شد، نوت برداری می‌شد، یادداشت برداری می‌شد، زمان بندی می‌شد، می‌فهمیدیم سیر فکریش تا کجاها رسیده است. چون نامه های پدرش بود. این‌ها همین جور بود و نامه های علمای بزرگ هم پیشش بود. این نامه هست ولی این نامه ای که از آقای دستغیب است تاریخ ندارد، ولی می‌گوید که الان شیراز قحطی شده و مرگ و اینها. معلوم است زمان ناصرالدین شاه که نبوده است، همین زمان جنگ جهانی دوم است که حمله کردند مردم زیاد می‌میرند و می‌ترسند. عجیب است آقای قاضی هم زنده بوده است. من نگران این هستم که در اینجا مبادا قائله ای اتفاق بیفتد، نتوانیم دو مرتبه خدمت شما برسیم. خیلی برایم... کسی که خودش پیش نماز شیراز است به یک بچه بیست و پنج ساله بگوید که... و خیلی مهم است و یکی دیگر این که آقا کجاست؟ نجف است، حرم حضرت امیر است. استادش آقای قاضی هم هست. این حرف برای چیست؟ خیلی برایم... من آن را دارم. آن را مثلاً پیش ما مانده. لذا این روش، روشی بوده است که ایشان از اول هم داشته، موجزگویی است. مثل خود ابن سینا هم اگر ببینید. لذا خود ایشان ابن سینایی فکر می‌کرد بر خلاف نظر این دوست محترممان ایشان به اسفار خیلی علاقه نداشت. به روش ابن سینایی و اشاراتی علاقه داشت که دانه دانه مدلل، مبرهن، همه اینها بود. و می‌گفت که حالا سر قضیه آقای کمپانی بیاید آن مطلب را بیان می‌کنم که ایشان هم همین عمل را کرده بود با ... فلسفه اینها و همه را مستدل و مبرهن. آن جور خوشش می‌آمد. می‌گفت فلسفه یعنی این و الا آن ذوقیات را کسی بخواهد آن جا بیاورد، آن جایش اینجا نیست.
 

س) طرز برخورد ایشان در بروز کرامات چگونه بود؟
ج) من ایشان را در کلامش این را می‌دیدم که ایشان می‌گوید تغییر دادن قضا و قدر... حتی مرحوم نخودکی اواخر معتقد شد که به ما چه ربطی دارد تغییر بدهیم. او اعمال می‌کرد و افشا می‌کرد. آقا افشا نمی کرد. هیچ کرامتی را نشد ظاهر بکند و به خودش منتصب بکند. هیچ و هیچ هم حاضر نشد. هر تصرفی هم می‌کرد هر دعایی. بیشتر به دعا بود، بیشتر اینها مستجاب بود. تا انجام می‌داد به او می‌گفت که شما آب زمزم و تربتی تهیه کنید، همه اش فلش بود، منصرفش می‌کرد. آب زمزم تهیه کنید دو تا قطره صبح، دو تا قطره شب بخورید، خوب می‌شوید. حالا بعضی هایشان اصلاً نگرفته خوب شده بودند. بعد برای کسان دیگر آب زمزم خوب نشده بودند آمده بودند. اینها زیاد اتفاق می‌افتاد ولی ایشان حاضر نبود یک ذره ای این مسائل را به خودش نسبت بدهد. همه اش آنجا یک چیزهایی برای انحراف اذهان عمومی از خود یا به اهل بیت یا به خدا می‌گذاشت. هیچی چیزی نداشت. لذا عملاً هم همین طور بود.


س) سیره اخلاقی ایشان در بیرون از منزل چگونه بود؟
ج) اما سیره اخلاقی ایشان در بیرون از منزل، این که داخل منزل بود. بیرون از منزل هم ببینید ایشان دقیقاً تمام پا؟؟؟‌ها و نشان-های خودش را می‌کند. هرچه معروف تر شد هم عمامه اش کوچکتر شد هم ریشش کوتاه تر شد. این قدر کوتاه شد من گفتم حاج آقا اجازه بدهید ماشین کنیم دیگر. اقلاً یک دست می‌شود. گفت بله. آن وقت این یک کاری که داشت در هر مجلسی هر که وارد می‌شود معمولاً روش این است که یک جوری بکند که دیگران متوجه بشوند کسی آمده است. ایشان دقیقاً جوری برعکس می‌کرد کسی متوجه نشود. چه طور؟ ایشان وقتی وارد مسجد می‌شد می‌خواست توی محراب برود چنان با سرعت از در خود مسجد عبور می‌کرد و خودش را به محراب می‌رساند. قبل از اینکه آنها بلند شوند به محراب رسیده بود اغلب تا توان داشت کارش این بود که نمی گذاشت اینها را حتی برای تواضع از جایشان بلند شوند. از جلویشان رد می‌شد اینها پاشوند. همان اندازه هم راضی نبود. از نظر ظاهری هم با وقار و خیلی در این مسائل مقید بود. نه پشت سر نگاه کند نه این طرف و آن طرف نگاه کند. خیلی با وقار حرکت می‌کرد. ولی خیلی افتادگی داشت. این دو تا را با هم جور می‌کرد. من به شما عرض کنم این قدر نشان‌ها را کنده بود که بعد یکی از آقایانی که آمده بود دیده بود گفته بود چرا مردم به دنبال بهلول راه افتادند؟ وقتی به او گفتند، آن بقال محل به او گفته بود بهلول کی است؟ گفته بود همین که... گفته بوده است این آقای بهجت است؟ راست می‌گویی؟ این آقای بهجت است؟ می‌گفت این بنا کرد از همه آنها سریع تر دویدن. آدم محترمی بود. بعد از این که رفت و برگشت آمد اینجا یک ربع دیگر آقا تا در منزلش مردم می‌رفتند. از منزل پیاده می‌رفت. گفت که، برگشت به من گفت که عجب هیچ باور نمی کردم خوب شد گفتی ها. اصلاً بهش نمی آید آقای بهجت باشد. اصلاً بهش نمی آید آقای بهجت باشد. یعنی این قدر بی تعین، بی تکلف بود که اصلاً بیننده احساس غربت نمی کرد. فکر می‌کرد یک آدم معمولی است، بسیار معمولی است. حالا نه بیننده، حالا من خیلی دارم در این مطالب که علمای بزرگ هم تو این به شبهه افتاده بودند که ایشان حتی از نظر علمی چیزی بارش نیست. اهل تشخیص، آنها که اهل تشخیص بودند. این خودش یک داستان دارد.

 

س) درباره تواضع و فروتنی ایشان در برخورد با شاگردان بفرمایید.
ج) اما تواضع و فروتنیش حالا این جوری بود شاگرد خود ایشان رساله داشت چنان به او احترام می‌کرد که انگار این شاگرد او بوده است. من این را نمی دانستم. یک سفری در مشهد بودیم یک آقایی را تعریف کرد رفتم پیشش یک کسی سؤالی کرد دیدم یک سوال خیلی پیش پا افتاده مثل این آقایان چیز جواب می‌دهد. آیه قرآنی بود من گفتم احتمال نمی دهید یک معنایی یک خرده عمیق تر داشته باشد؟ این باشد؟ گفت بله. این مطلب بسیار خوبی است. من حالا تو ذهنم بود. یک مطلب بسیار خوبی است. محی الدین در فلان جا این مطلب را گفته. ببین خب مشهد بود و آنها با این مطالب ایشان مخالف بودند. حاج آقا هم تعریف این آقا را به من کرده بود که اهل ذوق است اهل فلان است ما سفری که از نجف به کربلا پیاده می‌رفتیم ایشان هم بود. با رفقایش مشاعره می‌کرد. به جای یک شعر یک غزل می‌خواند. این قدر قوی بود. ولی از آنها پرسیدم. (گفتند) آقا دائماً در راه ساکت بود. یا در ذکر بود یا در سکوت بود. با کسی حرف نمی زد. آنها درباره این می‌گفتند ایشان درباره آنها. از آن آقا پرسیدم، بعد گفت فلان آقا شنیدم در قم رساله داده است؟ مال سال 52 است یا 51. گفتم بله سالهاست. گفت از پدرت خجالت نکشید؟ گفتم پدر من برای چی؟ گفت آخر این سال های سال شاگرد آقایت بود. اگر معلوماتی داشته باشد از آقایت گرفته است. عجب. گفت نمی دانستی؟ اصلاً احتمال نمی دادم. گفت چرا؟ گفتم آقا این جور احترامی که به این می‌کند من فکر کردم برعکس است. رو کرد به آنهای دیگرش گفت ببینید این پسر آقای بهجت است. این هم نمی دانسته فلان کس شاگرد بابایش هست. به بچه اش هم نگفته است.
 

س) درباره حلم و صبر و کظم غیظ ایشان بفرمایید.
ج) اما ویژگی هایش زیاد است. من بخواهم آنها را ذکرکنم شما حلم و صبر را از من مثلاً پرسیدید. ایشان واقعاً در جایی که ظلم به او می‌کردند، یا تعدی می‌کردند، یا بسیار گستاخانه مثلاً به ایشان چیزی می‌کردند لعن نمی کرد. خیلی ناراحت می‌شد، می‌گفت به خدا پناه می‌برم. به خدا پناه می‌برم. حاضر نبود که مطلب را برگرداند.
 

س) برخورد ایشان در مواردی که به ایشان تعرض یا گستاخی می‌شد چگونه بود؟
ج) زیاد پیش می‌آمد. فقط یک کمی می‌گفت اگر آنها شکایت می‌کردند و اینها، می‌سپرد از او تعهد بگیرند دیگر با کسی این کار را نکند. حتی می‌آمدند می‌گفتند آقا ما یک غیبتی از شما کردیم شما راضی هستید؟ (می فرمودند) به شرطی که توبه کنید از غیبت، با احدی این چنین نکنید. الان توبه کنید که غیبت احدی را نکنید. مال من نه، مشکلی ندارد ولی مال دیگران... و در گفتار ایشان که خب معلوم بود یا "من" نداشت و "تو" هم نداشت. خیلی رعایت می‌کرد و در مقام تذکر به نحو احسنش کارش این بود که آن چه را که می‌خواست تذکر بدهد یا بیان کند، بیشتر به صورت داستان می‌گفت یا مثل می‌گفت. کمتر تصریح می‌کرد. شبیهی دارد که مثلاً آن وضو درست نمی گرفت. حسنین علیهم السلام وضو گرفتند، به این گفتند، دعوا کردند الکی پیش این که وضوی من درست است، او گفت وضوی من درست است. بعد به آن نشان دادند. آن گفت نه، مال هر دو درست است، مال من نادرست بود. شبیه این را با یک مثالی بیان می‌کرد. حالا چه جوری این مثالها را در می‌آورد ما مانده بودیم.
 

س) آیا خاطراتی به ذهن دارید که اوج یقین وتوکل و طمانینه ایشان در مخاطرات را نشان دهد؟
ج) اما درباره توکل ایشان، خیلی عجیب بود. بارها بر ما گذشت که ایشان هیچ برای زن و بچه نداشت تو خانه. هیچی. نه برنجی بود نه عدسی. هیچی. هیچ چیزی برای پختن تو منزل نبود وجود نداشت و هیچ پولی هم برای تهیه اینها نبود. هیچ پولی هم توی منزل ولو امانت هم نبود که بشود از او قرض کرد. ایشان با کمال، انگار همه چیز هست و هیچ کمبود نداریم، یادم هست ایام تعطیل بود مشغول مطالعه اش بود، همین جامع المسائلش را در حال تدوین بود. هیچ، اصلاً انگار تمام. ساعت بین ده و نیم و یازده مادرم به من پیغام می‌داد که به آقا بگو، شاید همان ایامی که داشتم به ایشان درس تحویل می‌دادم، سال 40 و خرده ای بود. نه وجوهات استفاده می‌کرد نه اموال خودش را به او می‌دادند، اموال خودش را بالا کشیده بودند، رعیت‌ها خورده بودند. می‌خوردند نمی دادند. حتی آن کسی را هم که ایشان امین گذاشته بود او هم می‌خورد. او هم به مادرم نمی گفت آن یارو خورده، نداده است. گفت که به آقا بگویید که ناهار هیچ نداریم. گفتم حاج آقا برای نهار ظهر هیچ نداریم. یک دفعه گفتم. (گفت) هان؟ چون مشغول فکر است، از فکرش در می‌آمد. گفتند می‌آیند برای ظهر ما هیچی نداریم. نه سیب زمینی داریم بپزیم بخوریم. نه نان داریم. هیچی. گفت خدا کریم است. این جوابش بود. تو فکرش فرو می‌رفت. ظهر که می‌رفت وضو بگیرد برای نماز برود، گفت برو از فلان بقال دو تا تک تومانی، دو تا ده ریال بگیر، بیست ریال قرض کن. می‌رفتم از این یارو قرض می‌کردیم. یک تومانش را نان می‌خریدیم می‌آوردیم و تا مدتها کارش همین بود. که آن یارو می‌گفت یک دفعه پنجاه تومان، صد تومان بگیرید. این توکلش بود. که هیچ انگار که همه چیز تأمین است.
حالا شاید هم یک همچین چیزهایی را از آقای قاضی تعریف کرده باشند. یا قبل از غروب می‌فرستاد برو همین کار را بکن. قم بمباران شده بود همه فرار کرده بودند، همه رفتند. آقایان رفتند پیش نمازها فرار کردند رفتند. همسایه‌ها اغلب رفتند. کوچه دیگر خالی شده بود. خلوت. ماند، ماند. بقالها رفتند، نانوایی‌ها دیگر رسیدند به تعطیل دیگر آذوقه تهیه کردن دیگر توی شهر مشکل بود. آن وقت ما به مشهد رفتیم. هیچ، انگار که اصلاً بمبارانی نیست. دائماً نگران می‌شد، خدا رحم کند به مردم، خدا دعا می‌کرد فلان می-کرد. ولی خودش مانده بود. عجله ای برای رفتن نداشت.


س) در باره روحیۀ ثبات قدم و جزم ایشان آن گونه که هم از جوانی به مقامات علمی و معنوی رسیدند، توضیح بفرمایید.
ج) احساس می‌کنم ببینید آن موقع که جوان بوده است آنجا آن آقا می‌گوید بیست تا مقام فوق العاده خدا به ایشان داده که کسی نفهمیده است. خب. او به زحمت درآورده است. ایشان که آمده این همه ریاضت کشیده، این همه کار کرده است. عبادتش نصف شبانه روزش را گرفته است. نصفه شبانه روزش که همه بیداریش را گرفته است. یعنی اصلاً از آنجا تا اینجا می‌آمد می‌خواست برود آن کتاب را از آنجا بردارد تا اینجا می‌آمد هم تازه داشت یک ذکری می‌گفت یا فکری داشت. اصلاً ما تو ایشان خالی نداشتیم. آن وقت حالا تو این احوال یک همچین شخصی یقیناً یک چیزی گیرش آمده است دیگر. ولی آقای قوچانی نبود که از ایشان بپرسد چه چیزی گیرتان آمده است.  او که نبوده است. او که این‌طوربوده است. ضعیف بوده است. زیاد مریض می‌شده است. کسی نبوده است به او غذای درستی بدهد. کسی نبوده است که کارهای او را بکند. خودش هم، تو عمرش تو خانه ما نبود که بگوید امروز ناهار برای من یک غذایی درست کنید. مگر این که دلش شدید درد می‌کرد مثلاً می‌گفت من چیزی نمی خورم یک فرنی اگر باشد مثلاً چیز نرمی باشد. این آخرین درخواستش بود. سر ظهر که می‌آمد آرزو داشتند تو خانه که بگویند که مثلاً امروز برای من قیمه درست کنید. ولی سر ظهر که می‌آمد حالا بله من چیزی میل ندارم بخورم. یک نیمرویی یا اشکنه ای باشد. این آخرین تقاضایش بود. آن وقت چه می‌توانیم در بیاوریم؟ چی بگوییم؟ من شروع کردم یک چیزهای کوچولو کوچولو خصیصه هایی که دانه دانه یادم می‌آمد، نوشتم. شد چهار پنج صفحه A4.
لذا خیلی معتقد هستم نه برای شما آنجا می‌فرمایید، برای حوزه ما (مهم است). یک دهم از ابعاد کارهای آقا را هیچ کس نمی داند. یک جوری هم فوت کرد که کسی نبود بگوید.
 

س) دلیل جذب مردم به ایشان چه بود؟
ج) یکی از سؤال هایتان این بود که مردم چطور مجذوب مطالب ایشان می‌شدند عامل جذب آنها چی بود؟ من فکر می‌کنم که شاید این را از آن آقا بهتر باشد نقل کنم. یکی از علمای مشهد یک روزی بعد از چندین سال به من فرمودند که من خیلی مانده بودم که این مردمی که این جور دور آقای بهجت هجوم می‌آورند، با این که آقای بهجت رفتاراً و عملاً نیست که دانه دانه اینها را بنشیند و تحویل بگیرد شما خدمت ما مشرف شدید. خدا به شما این توفیق را داد که به خدمت ما برسید. یا مثلاً خدا توفیق شما را بیشتر بکند یا این که تحویل بگیرد، احوالپرسی بکند. خب الحمدلله شما به این مقام مشرف شدید، آقا از این کارها که نمی کرد و مردم دار این چنینی نبود که دانه دانه اینها را بنشیند. و این قدر مردم سر و دست سر ایشان می‌شکنند. اینها همان سالهای 70 در مشهد سر ایشان سر و دست می‌شکنند. عاملش چیست؟ می‌گفت چند سال من در این فکر بودم که عامل این چیست و معمولاً هم افراد جوان هستند، نه افراد سالخورده مثلاً چیز، افراد جوان تحصیلکرده از آقای بهجت چی می‌فهمند؟ چی می‌خواهند دنبال ایشان را گرفتند؟ اعلمیت ایشان را می‌دانند که اینها اهل تشخیص اعلمیت نیستند. مرجعیت ایشان؟ خب همه مرجع هستند چرا با دیگران این کار را نمی کنند؟ این، این هجوم این چنینی به ایشان چیست؟ گذشت در یک برخوردی با یک عده ای که در روبروی پارک مشهد توی آن جنگلها نشسته بودند، داشتند گیتار می‌نواختند و با همدیگر می‌خواندند. اینها را به منزل دعوت کردم. زیرزمین منزل از ایشان پذیرایی کردم. یک خرده با ایشان صحبت کردم. دیدم اینها از روحانیت تقوا می‌خواهند. عملاً آن چه که از آنها می‌خواهند، زهد می-خواهند، تقوا می‌خواهند، پرهیزکاری می‌خواهند. و این اعمال تصنعی را هم آنها خوب تشخیص می‌دهند، خود مردم زود متوجه می-شوند که کی آن چیز ملکه اش است و کی دارد، کی ندارد. آن سرّ درونشان از چه نوع برخوردهایی ذاتاً متوجه می‌شوند که این خاکی هست، نیست، چه جور است و آقا هم که خب قهراً بزرگان این را مجسمه تقوا می‌دانستند. طوری بود که دیگر بزرگان درباره ایشان معترف بودند. حتی در دشمنان ایشان هم در مشهد داشتند ایشان که چرا شما پیش آن علمای بزرگ درس خواندید؟ آنها، "الناس اعداء ما جهلوا". معمولاً آنها چون مقامات بزرگان را درک نمی کنند معمولاً جاهلند. جاهل هم معمولاً مراتبی دارد و عداوتش مراتبی دارد. به اندازه جهلش عداوتش هست. حالا ممکن است خیلی‌ها در فقه و اصول بزرگانی باشند ولی در آن زمینه‌ها جاهل محض باشند. هیچی فقط فقه و اصول می‌داند، مسئله دان است. هی یک مقداری عمل می‌کند. امام زمان را حاضر می‌داند، بر تمام اعمالش ناظر می‌داند، بر تمام گفتارش، می‌داند که او الان قائم است، می‌داند که او الان "عین الله الناظره" است "اذنه الله الواعیه" است. اینها را می‌داند و ملتزم به آن است، ملتزم است به این که این حرفی را که الان می‌زنم قبل از این که بزنم حضرت می‌داند. قبل از این که طرف بشنود... آقا اینها را معتقد بود، یقین داشت. اصلاً بهش جزم داشت. این شکلی بود. خب آنهایی که یک همچین حالتی را بخواهند داشته باشند، حتی یکی از آن بزرگان آنها گفته بود که ما نمی دانیم با ایشان چی کار کنیم. نمی توانیم مخالفت بکنیم، از ما مقیدتر است، از ما متعبدتر است، از ما زاهدتر است. حکم به تکفیرش بکنیم. حکم به تفسیقش بکنیم. بگوییم این هم از آنهاست که مثلاً قائل به وحدت واجب الوجود است! یا به هر چیزی معتقد است، بخواهیم به ایشان نسبت بدهیم، نمی توانیم. هم از ما در عباداتش، در زیاراتش، در اینها. اینها می‌آیند ده دقیقه تو حرم می‌ماندند، فوقش بیست دقیقه می‌ماندند، نیم ساعت می‌ماندند، می-رفتند. ایشان دو ساعت هر روز تو حرم ایستاده، این جور عبادات اصلاً دشمن تویش می‌ماند. نمی توانست نقطه ضعفی برایش بگذارد. خب در مقام علمی هم که ایشان کم نبود. لذا حریم می‌گرفتند، ساکت می‌شدند. آن آقا می‌گفت من احساس کردم که اینها از روحانی این را می‌خواهند و این را احساس کردند که تفوق طلبی ندارد. اصلاً تفوقی، اصلاً برید که من هم هستم، کی هستم، خاکی هست. خب تقوا و خلوص و زهد و کم گوییش و شهوت کلام نداشتنش را. در کلامش ضمیرهایی به خودش برگرده نبود، الا ضمیر عبودیت، ضمیر بندگی، ضمیر ضعف، ضمیر نقصان، ضمیر این که من بر شما کمالات دارم نه. چنین چیزی نبود. او می‌گفت من آرام گرفتم. این سوال من را آنجا توانستم جوابش را بگیرم. یکی از علما است در مشهد درس خارج می‌دهد.

س) برخورد ایشان با افراد مختلف و احیاناً گناهکار چگونه بود؟
ج) افرادی هم که با ایشان می‌آمدند اگر گناه کار بودند ایشان اصرار داشت که اقرار نکنند، پیش بنده او اقرار به گناه نکنند. او را پیش خدا توبه کنند. عزمشان را جزم کنند توبه کنند، جبران کنند. این بود. یا حتی خب گناه‌ها تفاوت داشت، افراد هم متفاوت بودند. گاهی به اینجا این قدر می‌رسید که به آن دلسوزتر می‌شد. این مثلاً یارو بارها فلان گناه را برای من اقرار کرده بود، بعد رفته بود پیش آقا مثلاً می‌خواسته اقرار کند، گفته بود لزومی ندارد و به احدی هم نگویید. مثلاً فرض کنید اینها. دو مرتبه فردایی می‌آمد مطلبی راجع به آن چیز روز قبل داشت، خیلی با چیزتر سعی می‌کرد حرفش را گوش کند. تو این همه مراجعه کننده اویی که گناه کرده بود و پشیمان شده بود آن را بیشتر تحویل می‌گرفت. که بعضی‌ها یک خرده این برایشان... چی شد، چرا مثلاً این...؟ گفتم آخر نمی دانید آن یک عملی را انجام داده که بیشتر نیاز دارد. ما نمی خواستیم فاش کنیم ولی خب ظاهر آن هم طوری نبود که مستحق این باشد آقا بیشتر به او دلسوزی کند. این می‌گفت من فلان کار را داشتم تو تمام آنها که آقا آقا می‌کردند حرف آن را گوش کرد و بعد رفت؟ یا به آقا یک چیزی گفت و رفت؟ این بود.

س) آیا مطلبی یا برخوردی نسبت به گناه نکردن و یا افراد گناه کار داشتند؟
ج) گاهی خودشان می‌آمدند می‌گفتند که یکی شان نماز نمی خواند، مثلاً تارک الصلاه بود و روزه نمی گرفته است، چی نمی کرده است. می‌گفت من با دوست های دیگرم آمده بودیم قم بگردیم، آمده بودیم پیش... آن دوستش هم یکی از این مداح های چیز هم هست. آن هم برای همین ترکش کرده بود.  گفته بود که من آمدم قاطی این بچه ها، بچه‌ها گفتند پیش آقای بهجت برویم. من گاهی پشت در می‌شنیدم بعضی‌ها که در خانه را می‌زدند، آنها مثلاً می‌گفت تو عقب برو، تو جلو بیا. وای وای من الان نمی توانم جلو بایستم! الان آقا همه را می‌داند. مثلاً این جوری بود. اینها را من حس می‌کردم که بعضی‌ها با این اعتقاد بودند. همین جوان‌ها ها که حتی یادم هست پشت در مثلاً آن مال آن را می‌شمرد که تو فلان کار را کردی، ایشان ممکن است به ما هم گیر بدهد. تو این طرف بایست اگر در را باز کرد... فکر می‌کردند مثلاً آقا در را باز می‌کند. چیزهای لطیفی بود اگر آدم میکروفون داشت اینها را ضبط می‌کرد خیلی مطالب عجیبی بود. ولی این آقا مثلاً فرض کنید که گفته بود که من با دوست هایم که رفتم تو مسجد نشستم، اصلاً مقید به غسلی و نماز و روزه و اصلاً اینها نبودم. چرندیات هم می‌گفتم. می‌گفت آقا وقتی نگاه کرد. معمولاً یک نگاهی به همه اول و بعد تک تک افراد هم می‌کرد. همین نگاهی که به من کرد سر تا پایم آتش گرفت. گفتم آقا غلط کردم. این دوستش من دیگر ندیده بودمش، این دوستش می‌گفت که من باهاش تارک شده بودم برای این که ایشان دیگر به هیچی مقید نبود. شنیدم که او دارد نمازهای نوافلش را که می-خواند هیچی، تمام نمازهای قضایش را می‌خواند، روزه هایش را می‌گیرد و اصلاً سیستمش... رفتم از او پرسیدم، نمی دانستم. او به من گفت که بله من این طور شدم. این جور بود. گاهی هم به بعضی‌ها در یک مثالی تذکر می‌داد که فقط خودش متوجه می‌شد این دارد این داستان خودش را می‌گوید. بقیه شاید متوجه نبودند که این داستان چه سنخیتی دارد، چه مطلبی دارد. اینها زیاد اتفاق می‌افتاد که بعضی‌ها با یک ذهنیتی بودند یا با یک چیزی بودند، حاج آقا می‌خواست به ایشان یک مطلبی را برساند. دیگران این را نمی-فهمیدند.

س) در مورد حسن ظن ایشان نسبت به افراد مختلف توضیح بفرمایید.
ج) اما در مورد حسن ظن ایشان معمولاً حسن ظن داشت ولی به هیچ کسی اعتماد نمی کرد. با این که حسن ظن داشت اعتمادش خیلی کم بود. حتی بعد از آقای اراکی گفتند که فلان آقا برای اداره دفتر مناسب است. ایشان جوابی نمی داد. خیلی زیاد اصرار کردند. جوابی نمی داد. گفتند ایشان مورد اعتماد آقای اراکی، حضرت آقای خمینی اینها همه بودند. گفت حالا که آنها نیستند از آنها بپرسیم. بعد یک عده ای آمدند گفتند که آقا مبادا به ایشان اعتماد کنید، ایشان این صفت را دارد. گفت حالا خوب است آن صفتی را که آنها نفی می‌کردند، این یک چیزی شد. بعد دو مرتبه آمدند گفتند که آقا مواظب باشید ایشان دافعه شان بیشتر از جاذبه شان است. بعد یک آقای دیگری را صدا کرد گفت آقا اختیار با شما است. شما اگر می‌خواهید، آن آقا را که واسطه بود به او گفت و هیچ اختیاری به آن طرف نداد. بعدها دیدیم سرّش چی بود. شاید ما آن موقع مخالف بودیم، نمی دانستیم. بعدها دیدیم حق با ایشان بود. این حسن ظن داشت، اظهار نمی کرد، چیز نمی کرد ولی در اعتمادش مثل این که یک چیز دیگری داشت. من شاید تجربتاً متوجه شدم هر کسی را که اصرار کردم که آقا مثلاً فرض کنید که ایشان را این کار را به ایشان بدهیم، بعداً خودم پشیمان شدم و ایشان کراهت داشت، خودم پشیمان شدم. اولش متوجه نبودم فکر می‌کردم که حق با من است، اصلاً صد درصد حق با من است. بعد متوجه  شدم که صد درصد حق با ایشان است. افرادی چند تا را سراغ دارم که این.
 

س) سخن و برخورد ایشان در جزع و فزع دیگران در مشکلاتشان چه بود؟
ج) همیشه هر کسی درباره هر کسی صحبت می‌کرد، ایشان شاید غیبت حاضر نبود بشنود. بلافاصله آن مسائل را توجیه می‌کرد، با یک وجه دیگری آن مطلب را بیان می‌کرد. شاید این جوری باشد، شاید آن جوری باشد که از غیبت بیرونش بیارود. این بود. اما درباره جزع و فزع دیگران را کمتر می‌توانست تحمل کند. بعضی‌ها را دیدیم اصلاً محل نمی گذارد. خیلی جزع و فزع زیادی دارند تحمل نمی کرد و حتی برخوردشان این طوری بود که اصلاً نشنیده گرفته است. این برای ما خیلی مشکل بود. انگار که اصلاً نشنیده، نگفته است. بعد که می‌رفتیم یک خرده جلوتر و یک خرده چیز می‌کردیم، بعدها چند سال بعد برای ما معلوم می‌شد که تمام جزع و فزع او دروغ بوده است. مثلاً یک نفری می‌آمد می‌گفت که من دویست هزار تومان گیر کردم، انبارم را برده اند، اوضاع این طور شده و چی و چی. این قدر جزع و فزع می‌کرد آقا دو هزار تومان به او می‌داد. خیلی برای ما... بعد معلوم شد که این یک راه درآمدی برای او است. دیگر این برای ما ثابت شد. چون در یک موردی یک کسی را چیز کرده بود که آن طرف آمد اجازه بپرسد که من به ایشان کمک کنم، گفت اگر علم پیدا کردی که این آقا نیاز دارد، اگر پرداختی و معلوم شد که ایشان نیاز ندارد و پرداختی، خودت بدهکار می‌مانی. قهراً آن رفته بود تحقیق کند دیده بود که دو نوع زندگی است. یک نوع زندگی را برای نشان دادن گذاشته، یک نوع زندگی تشریفاتی. هر دویش را دیده بود. خیلی ما تعجب کردیم با این که آن آدم اصلاً به او که نمی خورد. این یکی را دیدیم که جزع دیگران در او تأثیر نکرد. ولی یک جزعی از این نوع جزع‌ها خیلی دیدیم که عکس این قضیه بود. یک بار ایشان داشت حرم حضرت رضا تشریف ببرند، دید یک مردی نشسته، خانواده اش هم دارند روی زمین از درد می‌غلطند. دو تا بچه ها. آن مرد هم کنار دیوار ایستاده است. بچه هایش نشسته اند. بچه‌ها حالت افسرده ای دارند، به مادرشان نگاه می‌کنند.

س) درباره رعایت حقوق والدین روش ایشان چگونه بود؟
ج) اما راجع به حقوق همسایه‌ها و والدین و اینها اغلب به افراد تذکر می‌داد. مثلاً افرادی که والدینشان را از دست می‌دادند، یک کدامشان را از دست می‌دادند، اصرار داشت که شما اینها را فراموش نکنید. اینها را اغلب یاد کنید. یاد کردن اینها هم به چیزهای کوچک خدا می‌داند آنجا چه قدر بزرگ است. شما برایتان کوچک است ولی برای آنها خیلی بزرگ است. و هر چه را به آنها بدهید به خود شما برمی گردد. اینها را دائماً به انواع و اقسام تذکر می‌داد. مثلاً می‌گفت که بازمانده‌ها برای این از دست رفته است، حالا پدر است، مادر است، حالا هر چه هست قرآن را تقسیم کنید، یک جزء را به تعداد افراد و روزی یک جزء جمعاً خوانده باشد که ماهی یک ختم برای او برسد و اینها را انواع راه های برای این کار را هم می‌فرمود و بعد هم می‌فرمودند که استاد ما نقل کرد که دوستمان را، مرحوم آشیخ محمد کاظم شیرازی. دوستم از دست رفته بود. برای دوستم... از صحن حضرت امیر بیرون می‌آمدم، دیدم که یک کسی، آن موقع آب های نوشیدنی را با مشک و با این جور چیزها حمل می‌کردند، آب لوله کشی که نبوده است. می‌گفت که دیدم این می-گوید سبیل، سبیل. من هم چهار فلس توی جیبم بود، دادم به یاد آن دوستم. چهار پول، چهار فلس. شب این دوستم را خواب دیده بودم. حالا اولش از این قبیل نقل کرده بود که من دوستم را خواب دیدم، کنار قصری ایستاده. گفتم اینجا چه می‌کنی؟ گفت این قصر مال من است. (گفتم) این قصر به این بزرگی مال توست؟ گفت بله، تعجب کردی؟ گفتم بله. (گفت) این که هیچی، تمام این قصرها مال من است. (گفتم) این همه قصرها؟ گفتم تو فکر بودم که این وقتی زنده بود عاقل بود، از دنیا رفته، مثل این که عقلش را هم از دست داده است. که همه این کاخ‌ها مال من است. گفت تعجب کردی؟ گفتم آری. گفت حالا یک چیزی به تو بگویم بیشتر تعجب کنی. تمام این قصرها را با چهار پول به دست من آمده است. بیشتر تعجب کردم. صبح پا شدم از خواب این خواب را یادداشت کردم. فردای این در صحن می‌رفتم، همان مشک آب را دیدم. یادم آمد که من روز گذشته چهار پول بابت این دادم ثوابش را برای این دوستم گذاشته بودم. می‌گفت که با چهار پول تمام این قصرها را خریدم. خدا می‌داند که چیزهای کوچک آنجا چه قدر بزرگ می‌شود اگر درست بشود و به جا باشد. می‌گفت هرچه به اینها بکنید به خودتان برمی گردد. تو دنیا زنده هم هستند بکنید به خودتان برمی-گردد.
 

س) درباره رعایت حقوق همسایگان چگونه عمل می‌کردند؟
ج) اما به همسایه‌ها خیلی مقید بود هر چی برایش می‌آورند برای همین‌ها بدهد، تقسیم کند. بعضی سالها برنج سالش را از مزرعه اش می‌آوردند، همان را تقسیم می‌کرد. یک مقدار به اینها می‌داد، به همسایه‌ها می‌داد. اصلاً شاید یک سومش را به افراد تقسیم می‌کرد. برنج سال خودش را ها! یعنی اندازه سالش می‌دادند. همان اندازه سالش را به همسایه‌ها یک سومش را تقسیم می‌کرد. این بود و حتی بعد از مرجعیتش هم تو آن خانه قبلی که بودیم سالهای 78 ، 79 اینها یک چیزی را آورده بودند ما قرار شده بود که فردایی مثلاً برویم این کارها را بنشینیم تقسیم بکنیم. من دیگر توانایی نداشتم که این کار را بکنم. ایشان شب که من رفته بودم ساعت نه و نیم می‌آید برود می‌بیند که اینها هنوز هست. به آنها می‌گوید شما اینها را بریز من خودم می‌برم. پامی شود می‌رود در خانه اینها را می‌زند، یکی یکی، سه چهار تا در اینها را تقسیم می‌کند. خودش می‌رود از در خانه بیرون، یکی یکی درها را می‌زند و به آنها می‌دهد. یعنی این قدر به رسیدگی به همسایگان اهتمام داشت. احوالشان را بپرسد، رسیدگی کند و اینها.
 

س) آیا درباره امور عادی زندگی از قبیل خوردن، خوابیدن و... توصیه خاصی داشتند؟
ج) بله در مورد امور عادی پرسیدید که خوردن خوابیدن توصیه هایی داشتند؟ چرا خوابیدن‌ها را توصیه داشتند که مثلاً این جور نخوابید، به رو نخوابید شیطانی است. این جور نخوابید، آن جور نخوابید. توصیه اینها را به بچه‌ها از بچگی داشتند. غذا خوردن‌ها را توصیه داشتند که لقمه‌ها را کوچک بردارید زیاد بجوید. حتی شعر آن الفیه به نظرم بحرالعلوم است و "... و صغر اللقم" می‌فرمودند که آن طبق روایات هم هست لقمه را هم کوچک بگیرید و هم خوب بجوید. آن وقت درباره آنها توصیه داشتند. خواب را، زیاد نخوابیدن، اندازه خوابیدن. حتی توصیه می‌کردند که فلان عالم بزرگواری اسمش را هم می‌برد نمی دانم الان یاد داشته باشم الان یادم نیست کی بود، کتاب داشت مطالعه می‌کرد بعد نوه هایش می‌گرفتند آنجا خرخر می‌خوابیدند. عرب بود با آن زبان نحوی می‌پرسید چیه این همه می‌خوابید؟ "یکفینی مثل هذا". همان طور که نشسته بود، زانویش جلویش بود، زانویش بغلش بود، سرش را روی زانویش می‌گذاشت، دستش دور زانویش بود یک ربعی می‌خوابید بلند می‌شد. می‌گفت "یکفینی مثل هذا". همین اندازه کافی بود. یک ربع استراحتش تمام می‌شد. خودش هم یک همچین کارهایی می‌کرد. ظهر بعد از نماز که می‌آمد و تازه منزل هم عبادت می‌کرد یک مقداری، تمام که می‌شد، بعضی موقع‌ها ده دقیقه ای، یک ربعی همین نشسته استراحت می‌کرد. پا می‌شد سبک می‌شد. خود من همراه ایشان بودم خوابم خیلی کم بود. چون ایشان اغلب بیدار بودند. شبانه روزی زیر چهار ساعت می‌خوابیدند. من نمی توانستم. با این حال الان که نیستند گفتیم الان حاج آقا نیستند یک خوابی بکنیم یک هفت هشت ساعتی بخوابیم. ولی باور کنید آن موقع که ایشان بودند من سرحال تر بودم. کمتر می‌توانستم بخوابم ولی سرحال تر بودم.
 

س) آيا نهي از عزلت و گوشه نشيني مي كردند؟
ج) تا آن اندازه ای که ایشان برود منزوی بشود و تو جامعه نباشد و اینها نه! ایشان دقیقاً درس می‌داد، مطالعه می‌کرد، نماز می‌رفت، مردم را، معتقد بود که نماز صبح، فریضه جماعت صبح، یک فریضه ای است که ترک شده، متروک شده است. این را باید احیا کرد. خودش هم صبح زود مسجد می‌رفت. مسجد می‌رفت و نماز می‌خواند. کارهایش را انجام می‌داد. درسها را می‌داد، کارهایش را طبیعی انجام می‌داد. منتها طبیعت ایشان با طبیعت ما فرق داشت. ما نمازمان را بیشتر تلگراف می‌زنیم تا نماز باشد. چون دنیا دنیای تمدن است و هی پیشرفت می‌کند دیگر کم کم نمازها هم با اشاره می‌شود. دیگر قطعاً آنجا هر چه قدر جلو برویم چون همه اش با یک کلیک که آدم می‌زند آدم هزار تا مطلب می‌گیرد. اینکه می‌گفت حضرت رسول در گوش حضرت علی یک جمله ای گفت هزار باب علم بر من باز کرد که هزار باب از هر کدامش، من الان یک کلیک می‌زنم تمام اینها باز می‌شوند دیگر. خب قهراً عبادت ما هم فرق کرده است. دیگر نیازی نیست این همه هی طول بدهیم، سبحان ربی العظیم و بحمده و هی دو مرتبه سه مرتبه تکرار کنیم نه بابا! با یک اشاره همه اینها تمام می‌شود. ایشان این طور نبود. نه عباداتش این طور بود و اصلاً آن مسائل عبادی شان یادتان باشد می‌گفتم...
 

س) آیا احوالات معنوی ایشان ایجاد مانع در روابط خانوادگی ایشان نمی کرد؟
ج) نه همه اش این نبود. آن چه را که دیگران دارند ده‌ها برابر آنها وقت کار با خانواده اش را داشت. وقت بیرونش با دیگران هم ارتباط داشت. ولی حاضر نبود که وقتها را هدر بدهد. بهره گیری از اوقات داشت آن هم دوبله بهره گیری، دوبله بهره می‌گرفت. ببینید ما از اینجا می‌خواهیم برویم آن قفسه کتاب، کتاب برداریم همه مان همین طور هستیم که از اینجا داریم می‌رویم آنجا آن کتاب برداریم. یا قرآن برداریم. کار ثوابی است قرآن بخوانیم دیگر از اینجا می‌رویم آنجا اتاق کتابخانه قرآن مان را برداریم اینجا بیاوریم دیگر. غیر از این کاری نداریم. ایشان از اینجا داشت می‌رفت و دارد برمی گردد یک کاری داشت. این را هم هدر نمی داد. اینها را هم ازش استفاده می‌کرد. و با این حال هم وقت غذا که بود با اهل می‌گفت، نگرانی هایشان را ببیند چیست، در چه زمینه ای است، حالشان، کسالت شان. این قدر اگر یک نفری در منزل مریض می‌شد ازش می‌پرسید که ما عاصی می‌شدیم. من تا حالا به اندازه یک دهم او حاضر نیستم بپرسم. این قدر از آنها می‌پرسید، این قدر رأفت داشت، این خانواده من می‌گوید که اصلاً او چه جور بود شما چه جوری؟ یک جای دندانمان درد می‌کرد مگر ول می‌کرد؟! مگر رها می‌کرد؟! حالا او بدعادت شده. حالا من هم که این توانایی را ندارم، حال و حوصله پرسیدن خودم هم ندارم، چه برسد به اینکه دندان شما خوب شد مثلاً؟ به آن رسیدید؟ درد هنوز می‌کند؟ ریشه اش فاسد است یا نیست یا کجایش فاسد است؟ هی یکی یکی... بابا ول کن بابا! حوصله داری؟! من فقط گاهی شوخی می‌کنم می‌گویم که بالاخره هر وقت مردی بگو من خاطرم جمع باشد. بروم پی کارم. ولی ایشان این طوری بود. بسیار در این جهت غیر طبیعی جلوه می‌داد. در پرس و جوی احوال، در این که تعقیب کند اگر جایی ات درد می‌گرفت من را بیچاره می‌کرد که به دکتر مراجعه کردی یا نکردی. من حالا بی خیال بودم. من معمولاً یک جایی ام درد بکند، یک جایی ام چیز بشود، این قدر بی محلی می‌کنم تا خودش خوب می‌شود. ایشان اگر مطلع می‌شد، لذا تمام خانواده هم سپرده بودم و خودم هم بودم اگر چیزی مان می‌شد به ایشان خبر ندهیم. حالا هم نه ما ها! یک آقای دیگری هم بود که مثلاً یک دفعه یک آقایی بود با ماشین آمده بود آقا را رسانده بود. یک دفعه مثلاً برای خانواده ما گفته بود مثلاً برای مادر من دعا کنید. عجب چی شد؟ قبلش ناراحت است. حالا قلبش خوب شده این زن رفته عمل کرده، تمام شده. بعد از پنج سال دیگر هر وقت می‌دید، می‌گفت خب حال مریض شما چطور است؟ خوب شده؟ اصلاً این می‌گفت من اصلاً یادم نبود مرض چی است؟ ایشان یادش بود. خیلی در این جهت فوق العاده بود. حالا شما می‌فرمایید عادی. این را چه جور می‌شود اسمش را عادی گذاشت. خب آدم برخورد با پدر عروس با مثلاً اینها یک علاج هایی دارد یک حدی دارد، نه! ایشان ما می‌ترسیدیم به ایشان بگوییم. بیشتر از همه اندازه ها. اندازه نداشت. این جوری بود.

س) در زمينه مطالعه و استفاده از وقت، آيا توصيه خاصّي به جوانان داشتند؟
ج) اما مسائل دیگر؛ وقتها خیلی برایش ارزشمند بود که شما یکی از سئوالاتتان این بود که توصیه به جوانان و یا به افراد برای وقت و برای مطالعه و اینها، همین بود. می‌گفت مثلاً می‌خواهم یک خرده حساب امروزیش را بپرسم، سئوالی که با جوانان مطرح می‌کرد. شما چند سالتان است؟ مثلاً می‌گویی بیست و پنج سالم است. می‌گوید خب شما این بیست و پنج سال روزی چه قدر پای این تلویزیون وقت گذاشتی؟ یا روزی چه قدر این مجله را مطالعه کردی؟ مثلاً مجله ورزشی یا مجله هرچی، روزنامه! روزنامه و مجله ورزشی و این تلویزیون روزی چه قدر وقت گذاشتی؟ می‌فرمودی روزی من سه ساعت وقت گذاشتم اینها را دیدم. سه ساعت که بخوانم. (می فرمود) چندسال؟ بیست سال. (می فرمود) بیست سال، روزی سه ساعت گذاشتی؟ بعضی وقتها چهار پنج ساعت هم شده است ولی خب سه ساعت دیگر حداقلش است، سه ساعت. اگر این سه ساعت را گذاشته بودید مثلاً فرض کنید که حالا من ابتدا(؟) می‌کنم زبان انگلیسی، زبان می‌خواندید چند تا زبان یاد می‌گرفته بودید؟ بیست سال، روزی سه ساعت زبان می‌خواندید. چند تا زبان می‌خواندید؟ سه تا زبان خوانده بودید. سه تا دکترا داشتید. بیست سال روزی سه ساعت! حالا بنشینید حساب کنید بینید چه قدر می‌شود. هر کسی مال خودش را حساب کند. ببینید چه قدر می‌شود؟ خب الان آنها را نداشتید صرف دیگری کردی. حالا چی داری؟ شما اگر زبان انگلیسی و فرانسه و آلمانی خوانده بودید، سه تا دکترا داشتید. در سه زبان استاد دانشگاه بودید. الان شما وقت را گذاشتی صرف دیگری کردید باشد! حرفی نداریم. حالا چی دارید؟ یک دکترا هم داری؟ یک دیپلم هم داری؟ پس خودت با دست خودت تمام را دور ریختی. سه تا دکترا را دور ریختی. خیلی جالب ترسیم می‌کرد. خیلی تمیز. شما با دست خودت سه تا دکترا را دور ریختی. سه تا کمالی را که می‌خواستی داشته باشی... حالا اگر سه تا از اینها نه! یکیش را برای رسیدن به خدا صرف کرده باشی، به کجاها رسیده بودی! همان اندازه هم حاضر نیستیم صرف کنیم. لذا یکی از عوامل تذکر به افراد همین بود که قدر اوقات را دانستن، قدر وقت دانستن، محاسبة اوقات را، تلف نکردن اوقات را، هدر ندادن اوقات را، قدر وقت را نشناختن. قدر وقت را نشناسد دل کاری نکند... قدر وقت را بدانید و الا همه زندگی را داری هدر می‌دهی.
 

س) روزی چند ساعت را به انجام مستحبات اختصاص می‌دادند؟
ج) حالا دنباله همین را داریم شما روزی چه قدر انجام مستحبات و عبادات و اینها بوده؟ ببینید اصلاً برای ایشان عبادت خسته کننده نبود. هیچی. یکی دیگر این که این وعده های نمازش. نماز صبحش با نماز شبش بیداریش روی هم رفته پنج، شش ساعت وقت می-گرفت. از وقتی بیدار می‌شد برای نماز صبح تا نماز صبح، تا حرم و برگشت از حرم. تمام اینها پر بود، خالی نبود! برای هر کدامش حساب داشت. وقت رفتن حرم باید چی خوانده بشود. وقت برگشتن حرم چی خوانده بشود، تمام اینها را داشت. بین حدود پنج ساعت و شش ساعت بود.
 

س) حدوداً چه ساعتی قبل از نمازصبح به طور معمولی بیدار می‌شدند؟
ج) یک ساعت و نیم، دو ساعت قبل از اذان. این کار معمولیش بوده است. حالاها مثلاً یک خرده توانایییش کم شده بود، وقت هایش دیگر بیشتر می‌گرفت، دیگر تواناییش کم شده بود شاید نماز شب را قبل از خوابش می‌خواند. مقید بود که بخواند قبل از این که بخوابد. خوابش هم یک ساعت و نیم تازه بیشتر نبود که دیگر این کار را نمی توانست تو این وقت انجام بدهد، تو آن ظرف انجام می-داد. از خوابش می‌زد. ببینید آخر کاری هم که اصلاً نمی ارزد که این هشت ساعت را بخوابم. نشسته می‌خوابید.
 

س) توصیه ایشان به افراد برای غلبه بر خواب برای انجام مستحبات چه بود؟
ج) توصیه اش هم به افراد این بود که اگر خواب اذیتشان می‌کرد، پرخواب بودند، نشسته بخوابید. نشسته بخوابید. خواب برایتان... این قدر زحمت کشیدم حدود چهار، پنج سال پیش که یک خرده کسالت هم داشت که عصرها ایشان را بگذارم بخوابد، دراز بکشد. نشسته می‌خوابید که خواب سنگین نشود. آقا خواب اگر سنگین نشود شما سبک نمی شوید. باید خواب سنگین بشود... حالا بخوابید من بیدارتان می‌کنم مشکلی ندارد. تازه وادارش کردیم یک خرده عصر بخوابد. این سال آخر همان را هم زد. حالا، پنج ساعت شش ساعت این وقت می‌گرفت. نماز ظهرش، نماز ظهر و عصرش تعقیباتش و وضو و...
 

س) احوالات خاص ایشان در سحرها چگونه بود؟
ج) وضو هم که می‌گرفت عبادت می‌کرد. در آنجا داشت ذکر می‌گفت. در آنجا گاهی سحرها پا می‌شد یادم هست که توی وضویش اشعار می‌خواند. داشت با خودش مناجات می‌خواند. می‌خواست وضو بگیرد ها! یا ذکر می‌خواند یا مناجات می‌خواند به طوری که وقت خود چیز، وقت اعضای وضو این ذکر داشت. ولی ما قبل او یا کارهای دیگرش مشغول مناجاتی بود، اشعاری بود. این چیزها را ایشان یادم هست که تعقیب می‌کرد و انجام می‌داد حالا من آن...

س) آیا از صحبت های ایشان چیزی درباره این که وصی مرحوم قاضی پس از آقای قوچانی، ایشان هستند، به دست آورده بودید؟
ایشان و این حکمت این بوده است که ایشان آن رسالت را انجام بدهد، از رسالتش باز نماند. ایشان هم در تقیه بوده است و حالا این کار را چه جوری... حتی یک روزی یادم هست که، اینی که من گفتم با آن چیزی که حاج آقا می‌فرمود و این حرفها با هم خیلی مچ شد و جور شد. ما این اواخر این مطلب را دریافتیم. شاید همین یک سال قبل از فوتشان که این دو تا درست شد. آخر چرا آقای طباطبایی که جلوتر بود، آن را نگفته است. مثلاً آقای فلان کس گفته است. چرا آن را نگفته است؟ بعدش گفته است این. حتی یک آقایی می‌گفت آقا در یک نشاطی بود از حرم بر می‌گشت صبح گفت که آقای قاضی دستی به پشت من زد و گفت بعد از فلان هست و بعد از آن تو. ولی ما این را هر جا توانستیم از آقا دربیاوریم نمی گفت. ایشان اسم آن را می‌آورد. آقای قاضی گفت بعد از من آشیخ ابراهیم بعد از او فلان. از ایشان پرسیدیم که فلان؟ حتی آقای خامنه ای را هم گذاشتم از او بپرسد. گفت نه آقا، شما حالا به این کارها... و شاید کسی بود همراه آقای خامنه ای و الا معمولاً سؤال های ایشان را بدون پرده جواب می‌گفت. کسی بود، من گفته بودم اگر کسی نباشد مال ایشان را جواب می‌دهد. ولی ما خودمان که پرسیدیم، بلافاصله از او پرسیدیم که آقا آن بعد از او زنده است؟ فرمودند: "فی الجمله". حیات فی الجمله اهانت است. ایشان خودش به شخصی اهانت نمی کرد. دو مرتبه من اشکال داشتم، می-خواستم با یقین باشد، با حدس کار نمی کردم. به یکی دیگر گفتم که باز هم او یک دفعه ای پیدا کردی یک وقت برو بپرس. او هم از ایشان پرسید که آقا آن بعدی زنده است؟ گفت مثلاً. بعد از آشیخ ابراهیم، آن وصی...؟ یکی از آقایان به آقا گفت که آقای قاضی، آقای قوچانی را مکتوب کرده بود و وصی خودش قرار داده بود. ایشان فرمود ایشان هم این ادعا را نداشت. خیلی لطیف. یکی از آقایان هست، ساکن نجف بوده است، آقا را هم می‌شناخته است، از علما است، از فضلا است، کار زیادی هم روی نهج البلاغه و اینها کرده است. پیرمرد است. شبیه آقا است. آدم خوبی هم هست که حاج آقا می‌فرمود که ایشان خواب دیده است که یک جنازه ای را دارند می‌آورند توی صحن، رویش نوشته است: "مات ولی الله". صبح می‌آید می‌بیند از همان دری که دیده بود، جنازه را  آورند. جنازه آقای قاضی است. آدمِ این جوری است. و حاج آقا این خواب را برای کی نقل می‌کند؟ گفته ایشان دیده است دیگر. این خودش را قایم می-کند و می‌ترسد و اینها. این آقا نقل کرد که آقای قوچانی برای من گفت که این نوشته را آقای قاضی برای این نوشت که یک مدعی خطرناک در کربلا پیدا شده بود. برای این که جلوی ادعای او را بگیرد این مطلب را نوشت. این آقا نقل می‌کند از خود آقای قوچانی که اجازه داد و اجازه را برای من نوشت که آن یکی مات بشود و از اغوای مردم دست بردارد. نمی خواست بنویسد. این را برای آن جهت نوشت. این خیلی قشنگ خورد، یعنی همه با هم درست شد، مخالفتی نداشت.
 

س) سیره ایشان در کتمان مطالب روحی و معنوی چگونه بود؟
ج) این کارش این بود، یکی از شگردهای کارش این بود که اصلاً در مورد خودش صحبت نمی کرد که اصلاً ما چیزی داریم یا نه. ولی خب اصلاً ببینید ما روایات زیاد داریم که "من اخلص لله اربعین صباحا جرت ینابیع...". این طبیعی است که بالاخره کسی چهل روز این کار را بکند، یک در به رویش باز می‌شود، چه برسد کسی چهل سال، هشتاد سال. و اصلاً عقیده ام این است که "من اجتنب ما حرم الله فهو اعبد یا فهو اورع الناس". روایت این جوری هم داریم. برای محاسن نقل شده. "من اجتنب ما حرم الله"، ترک معصیت این اعبد است، اصلاً اورع است. بالاخره اینها یک خواصی دارد، یک چیزهای ظاهری دارد، دنباله اش هست. ولی صحبت سر این است که از احوالات ایشان همین را پرسیدید آیا ما چیزی می‌توانیم از او به دست بیاوریم، ما چیزی جز این که اگر مکاشفه ای هم بود، این جوری نقل می‌کرد، طبیعی. یعنی در حد طبیعی می‌آوردش.

س) آیا از احوالات معنوی ایشان چیزی بروز و ظهور داشت که شما بفهمید ایشان در چه عوالمی سیر و سلوک می‌کنند؟
ج) احوالش هم گاهی مثلاً فرض کنید که گاهی نشاط داشت، گاهی نداشت، گاهی تو فکر بود، گاهی تو ذکر بود، اینها را می‌دیدیم. چیزی، راهی به درونش نداشتیم. ما از تو که نمی دیدیم که، از بیرون می‌دیدیم. بیرون هم برای ما خیلی عادی بود.
 

س) ادعیه و اذکاری که در قنوت یا نمازهای مختلف می‌خواندند چه ادعیه و اذکاری بود؟
ج) اما ادعیه و اذکاری که در قنوت نماز و اینها بود، اینها مختلف بود. اوضاع و احوال هر جور بود مطابق آنها (بود). گاهی خشکسالی بود، قنوتش را تغییر می‌داد. یادم هست یک بار گفتند که شمال خیلی به آب نیاز دارند. هیچی نیامده است. ایشان تو قنوت نمازش به دعا مشغول شد که ما ضبط هم نکردیم. یادداشت کردم ولی تغییر می‌داد. طلب رحمت می‌کرد. خبر رسید که آقا این قدر باران دارد می‌آید که خانه‌ها دارد خراب می‌شود. بگو که شُلش کن! هرز رفته دیگر! این را یادم هست. یعنی قدیم یک قنوت ممتدی را داشت. (این اواخر) قنوتهایش فرق کرده بود. بعدها یک خرده فرق کرد. قدیم تو نمازهایش خیلی مفصل تر بود. سر حال تر بود. سی سال قبل خیلی نمازهایش باحال تر (بود). قنوت های عجیب. دیگر حالا هر چی توانش چیز شده بود کمتر کرده بود. من یادم هست که عبادتش همان اوایل مثلاً سوره جمعه را می‌خواند و سوره منافقون می‌خواند. بعد دو تا سوره مفصل در قرآن بود روز جمعه می-خواند. نمازهاش هم طول می‌کشید. عباداتش، رکوع و سجودش خیلی طول می‌کشید. یک همسایه ای داشتیم، پیرزنی با لهجه یزدی بود. یک روز آقا که داشت پشت در منزل در را می‌خواستند برایش باز کنند، آن با آن لهجه اش گفت حاج آقا شما بس که طول دادید، ما تو نمازمان داشتیم از حال می‌رفتیم، داشتیم می‌افتادیم. دیگر دیدم حاج آقا از آن روز به بعدش که تمام نمازهایش روزهای جمعه یک سوره جمعه را می‌خواند، یک سوره دیگر را نه. مثلاً اینها خیلی تأثیر داشت.
 

س) چرا ایشان این قدر روی کتمان تأیید داشتند؟
ج) اما چرا ایشان مسائل خودش را کتمان می‌کرد؟ این سؤالی هم بود که برای ما بود. اولاً شُهره شدن را مساوی با اقبال مردم می-دانست. اقبال مردم را باعث می‌دانست که انسان از کارهای خودش هم بماند. محذورات دیگری را هم که به نظر خودش می‌آمد قطعاً داشته است. اینها همه با هم جمع می‌شد که ایشان این شیوه را پسندیده بود. این روش را هم داشت. هیچ اظهار هم نمی کرد. هیچ از آن تخطی هم نمی کرد. هیچ دوربینی را نمی گذاشت توی منزل بیاورند. هیچ چیزی را حاضر نمی شد که افشا کنند و خودش هم افشا نمی کرد. و از هر چه مطرح شدن بود، حتی شما اگر یک مجله ای داشتی در آن مجله می‌خواستی مثلاً شرح حال یکی از اساتید بزرگ آقا را نقل کنید. حالا می‌گفتی این شاگردش است. آقا یک حالی از حالات استادتان را برای ما نقل کنید. برای چی؟ می‌خواهم تو مجله مان بنویسیم. معذرت می‌خواهم. ممکن بود اگر نگویید مجله، برای شما می‌گفت ولی تا اسم مجله را می‌آوردید می‌گفت معذرت. همان طور که علامه جعفری برای مرحوم طالقانی، ایشان از شاگردانشان بود، آمده بود احوالات ایشان را جمع آوری کند. یک نامه ای به آقا نوشت که آقا به ایشان مساعدت کنید بگذارید این کتاب را جمع آوری کند. حاضر نشد درباره استاد کلامی بگوید. حالا آن آقا اگر از من تقاضا کرده بود شاید من یک چند تا جمله داشتم به او بگویم. به آن یکی هم. بعد وقتی که علامه جعفری از دنیا رفت آقا را وصی خودش قرار داده بود. خانواده شان آمدند طلب ملاقات کنند، آن آقا هم با ایشان آمد. و بعد گفت آقا یادتان هست که من یک همچین نامه ای را آورده بودم؟ ایشان حاضر نشد، بعد یک چیزی را به شرط این که اسمی از آقا برده نشود حاضر شد. گفت یک چیزی می‌گویم به شرط این که توی کتاب اسمی از من نبرید.
 

س) دلیل خاصی داشت که ایشان نمازهایشان را یک مقدار با فاصله از موقع اذان می‌خواندند؟
ج) ایشان فتوایشان این بود که به مجرد استتار قرص می‌شود نماز را بخوانی، ولی خودشان عملاً احتیاط می‌کردند. باید در منزل تشخیص می‌داد که باید ذهاب حمره مشرقیه بشود بعد بیاید نماز بخواند. خب تا از آنجا تا آنجا می‌آمد خود به خود هم طول می-کشید. یک مدتی این جور بود. نماز ظهر هم ایشان در منزل وقت را باید تشخیص می‌داد. یک خط نصف النهاری داشت، دائماً یک خرده می‌ایستاد، مراقبت می‌کرد که آنجا ظهر بشود. به ساعت هم کاری نداشت. صبح هم همین طور با خود آسمان کار داشت. ظهر تأخیر می‌افتاد این بود. شب آن تأخیر بود. صبح را تا اول انقلاب اوایل اذان می‌خواند که خیلی‌ها اصرار داشتند که آقا این را تأخیر بیاندازید برای این که ما راهمان دور است. مردم محل که نمی آیند اینجا نماز بخوانند. جمعیتی نداشت، زمان طاغوت آن قدر اهل نماز هم نبودند. اینها بودند، معمولاً علماء و فضلا از اولی که آقا نماز را شروع کرد، اینها آمدند نماز می‌خواندند. بزرگان، علماء و فضلاء شروع کردند و اینها تعجب می‌کردند که اینهایی که جای دیگر نماز نمی خواندند، هیچ کجا قبول نمی کردند، خیلی چیز... آن وقت اوایل انقلاب آمد آقای مرحوم اشراقی، داماد حضرت امام، از آقا تقاضا کردند که ما یک مأمور برای محافظت شما بگذاریم. ایشان فرمودند که او که حافظ آن مأمور است، حافظ ما هم هست. بعد یک خرده اصرار کردند، گفتند اصرار نفرمایید. به اینجا رسید که به آقا گفتند که شما شب دیگر در منزل را باز نکنید. تا هوا روشن نشده هم از خانه خارج نشوید. لذا این حرف را گوش کرد. صبح دیگر نماز را آخر وقت می‌خواند. و شب هم... بعد کم کم دیگر کارش یک خرده زیاد شد و این حرفها خود به خود این مسائل یک خرده دیر می‌شد. یعنی ایشان نمی رسید. دیگر خود ایشان نمی رسید. دیگر دیرتر به کارش می‌رسید. این اواخر هم دیگر دیرترتر می‌رسید، یعنی کارش بیشتر طول می‌کشید. یک چیزی را که قبلاً ده دقیقه ای انجام می‌داد، بیست دقیقه ای شده بود. یک لباس پوشیدنی که... حتی گاهی اعتراض می‌کردند می‌گفت که آقای بروجردی گفته بود که بابا این چیزی که مال شما پنج دقیقه طول می‌کشد، مال من بیست دقیقه طول می‌کشد تا لباسم را بپوشم. من هم شوخی می‌کردم که حاج آقا او پسرش کمکش نمی کرد، من که کمکتان می‌کنم زود تمام شود.
 

س) حالتهای قبض را هم در ایشان دیده می‌شد؟
ج) ایشان در قبض‌ها می‌گفت که باید اختصار در واجبات بکنیم. در ایشان این اختصار را ندیدیم. ولی شاید در کشفش چیزهایی را دیده بود، ناراحت بود. این هست. خیلی از اتفاق هایی که در خانه می‌ فتاد بدون این که مطلع بشود، اینها را گاهی می‌گفت. بدون این که اصلاً خبردار بشود. چون با آن طرف تو خانه ارتباط چندانی نداشت که مثلاً متوجه بشود. ولی متوجه می‌شد. مثلاً بیست کرامتی که آقای قوچانی را پرسیدید ایشان یک دانه اش را هم معتقد نبود. ما هم حالا صحبت سر این است که آن بیست کرامت مال آن موقع بوده است، حالا باید چند تا باشد.


س) در مورد تواضع و فروتنی ایشان توضیح بفرمایید.
ج) کمترین لقب را هم نپذیرفت. آیت الله با عبد، العبد. اصلاً دیگر معمول بود خیلی ‌ها تو حوزه‌ها می‌دانستند. ایشان را آیت الله نمی-دانستند. چون خودش حاضر نبود. خب خیلی‌ها آیت الله العظمی می‌گفتند. ایشان نمی گفت مبادا تعریضی به دیگری بشود. آیت الله-العظمی یکی از القاب خاص حضرت امیر است. اسم های خاصش است. گفت دیگر هیچ کسی برای حضرت علی چیزی نگذاشت. فقط حاج آقا می‌فرمود یک آقایی می‌گفت تمام اسماء حضرت امیر را بردند. امیرالمؤنینش را عمر برد، اینش را کی برد، این را کی برد، یکی آیت الله العظمی داشت که این را هم بردند. فقط ابوتراب ماند. هیچ کسی این را برنداشت. حاج آقا این جمله اش را می‌گفت که از القاب حضرت امیر همه را برداشته اند، فقط چیزی که برای خودشان مانده ابوتراب است. ولی برای این که برای دیگران تعریضی نشود ایشان می‌گفت.

س) ایشان زیاد به صوفی گری متهم می‌شدند ؟
ج) مفصل.

س) طبیعتاً در شهر قم بوده است؟
ج) بعضی از این خشک مقدس‌ها بالاخره در قم کمتر بوده است، بعضی‌ها هم که بی سواد بودند. ممکن است مثلاً در حد سواد...

س) در مشهد با این قضیه مواجه بودند، درست است؟
ج) بله، ولی تو مشهدی‌ها نمی توانستند با ایشان مقابله ای بکنند. عظمت تقوا و پرهیزکاری و عبادت ایشان همه شان را مبهوت کرده بود. حتی آنهایی که مخالف بودند سر تعظیم می‌آوردند. چرا، مثلاً بچه هایی بودند که سال دوم طلبگی بودند آمده بودند مناظره بکنند. بعد خیلی اصرار داشتند. من گفتم باشد یک روز بیایند. یک روزی آمدند، گفتند چرا آن جور هست، چرا این جور هست، چرا آن جور نیست؟ گفتم شما چی خواندید؟ همین ادبیات می‌خواندند دیگر. دیگر هیچی نداشتند. گفتم که این چراها را باید آن استادتان نه، استاد استادتان نه، استاد استاد استادتان بیاید تا با من تازه صحبت کند یا با آقا صحبت کند. برای این که باید یک کسی باشد که اینها را خوانده باشد تا بتوانیم به اصطلاح صحبت کنیم. تو که چیزی نمی دانی. تو فقط... گفتم حالا از زبان آقا می‌خواهید جواب شما را عرض کنم؟ گفتم که آقا نقل می‌فرمودند که یک کسی آمد درس طلبگی بخواند. بعد شنیده بود که بیرون بحث هست و اینها. همان سال اول، همان اوایلش بود، جامع المقدمات را می‌خواند و اینها. گفت استاد این را گفت. گفت: حکما خذلهم الله با ما فقها رضوان الله علیهم چه بحثی دارند؟! کار شماها است. خودش خجالت کشید پا شد رفت. گفت حکما خذلهم الله با ما فقها رضوان الله علیهم! حالا اصلاً اینها را نمی دانست که چه جوری باید اینها را عنوان کند، چه بحثی دارند؟ بحثشان را اصلاً با ما مطرح کن که ببینیم که بحث اینها چیست. این را گفتیم، دیدیم خودشان... از یک ممثلی از کار خود ایشان بود. رفتم برای حاج آقا نقل کردم که حاج آقا دو نفر آمده بودند، من با همین مسئله را حل کردم، ایشان لبخند رضایتی زد.
 

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

RSS