اقسام يمين و نحوه انعقاد آن

كتاب يمين

 

فصل اوّل : اقسام يمين و نحوه انعقاد آن

1. تعريف و اقسام يمين

تعريف شرعى يمين

 

«يمين» در شرع ، به نحوى كه كفّاره بر حنث آن مترتّب مى شود فى الجمله ، عبارت از «قسم خوردن به خداى تعالى به اسم معهود كه «اللّه » باشد يا اسماى مختصه به او ، براى آنكه محقّق شود چيزى كه قابل موافقت و مخالفت است عقلاً در آينده» ، پس جائز است بر مورد تكليف مثل فعل واجب و ترك حرام و غير آن .

يمين لغو

 

يمين «لغو» كه مؤاخذه ندارد، يمين غير مقصود است كه عقد قلب از روى التفات و اختيار بر چيزى نمى نمايد ، مثل آنكه در مكالمات مى گويد : «لا واللّه » و «بلى واللّه » .

و هم چنين اگر تحريم نمايد از روى اختيار بر خود آنچه را كه اباحه آن قابل تغيير نيست ( مثل آنكه قسم بخورد كه اصلاً نكاح ننمايد ، يا افطار در روز ننمايد ، يا آنكه اصلاً در شب نخوابد ) مؤاخذه در مخالفت يمين نيست، به نحوى كه مذكور مى شود .

يمين غموس

 

و «يمين غموس» بر حسب مستفاد از روايات «كذب در قسم است براى اذهاب حق مسلمان در مال و نحو آن، متعلّق به امر ماضى يا حال» ، و آن محرّم است . و در روايت ابن حديد است كه يمين سه قسم است : يمينى كه در آن كفّاره نيست يمينى است كه قسم ميخورد كار نيكى را به جا نياورد [ و ] ، كفّاره اش به جا آوردن آن است ؛ و يمينى كه در آن كفّاره است قسم خوردن بر ترك معصيّت است ، كه [ اگر [ بعد به جا آورد، واجب مى شود در آن كفّاره معهوده ؛ و يمين غموس كه موجب دخول در جهنم است ، قسم خوردن بر حق مسلمانى كه حبس شود حقّ او .

يمين عقد

و آنچه متعلّق مى شود به آن حنث و كفّاره ، يمين عقد است كه حلف بر فعل يا ترك در مستقبل است ، و محلّ بحث در اين كتاب است .

2. آنچه با آن ، يمين منعقد مى شود

منعقد نمى شود قسم به نحوى كه مورد حنث و كفّاره باشد مگر به ذات احديّت ( جلّت عظمته ) يا ذكر ضمائم و خصوصيّات دالّه بر ذات مقدس او از غير اسماى ذات يا صفات ، مثل : «والَّذي فلق الحبة و برأ النسمة» يا «ومقلّب القلوب و الأبصار» يا «والَّذي نفسي بيده» ؛ يا به اسماى مختصه به او مثل اللّه  ، و الرّحمن ، و ربّ العالمين ، و مالك يوم الدين ، و الأوّل الّذي ليس قبله شيء ، و خالق الخلق ، و الحىّ الّذي لايموت ، و الواحد الّذي ليس كمثله شيء ( در فرق بين غير دو اسم مقدس اول و قِس،م اوّل، نظر است ) [ به اسما] يا غالبه در او مثل والرّب ، و الخالق ، و الرازق ، و البارئ ، و الرّحيم ، و المتكبّر ، و القاهر .و حلف به غير آنچه ذكر شد تأثير در كفّاره ندارد ، و اظهر جواز تكليفى آن است بدون تحقّق كذب ، و كفّاره در آن نيست در مواردى كه به اسم خداى تعالى كفّاره لازم مى شود ، اين است حكم حلف به مخلوق .

قسم به اسماى غير غالبه

 

و احوط در اسماى غير غالبه ( مثل موجود و حىّ و سميع و بصير ) انعقاد يمين و لزوم كفّاره بر حنث است با نيّت ذات مقدسه ، و همين اظهر است اگر قرينه حاليّه يا مقاليّه بر منوىّ تعالى باشد .

و از اين قبيل است حلف به علم اللّه  تعالى يا به قدرت اللّه  تعالى اگر راجع به حلف «قادر» و «عالم» بشود با قرينيّت اضافه بر منوىّ ؛ و اگر مراد حلف به مقدور يا معلوم او است ( معانى موجبه حال و صفت زائده اشعرى ) منعقد نمى شود . و چون لفظ، قابل هر دو است اگر از عدليّه صادر بشود پس در صورت تعلّق نيّت به أوّل ، احتياط متقدّم رعايت شود در صورت عدم قرينه ديگر بر يكى از دو احتمال متقدّم .و اظهر انعقاد است در مثل «وعظمة اللّه » اگر قرينه بر اراده آثار عظمت خداى تعالى نباشد .

ذكر لفظ قسم يا حلف

 

و اگر بگويد «أقسم باللّه » يا «احلف باللّه » به قصد انشاى يمين ، منعقد مى شود ؛ و حكم به آن موقوف بر قرينه بر انشا است اگر چه حاليّه باشد ؛ و اگر بدون قرينه انشا، انكار كرد و گفت قصد انشاى يمين نداشتم بلكه قصد اخبار يا انشاى وعد داشتم قبول مى شود ، مثل قبول اين ادّعاى در سائر مشتركات بين انشا و اخبار به حسب دلالت لفظ ؛ و اگر قرينه بر انشاى يمين بود ، انكار متأخّر در حق غير، قبول نمى شود .اگر مجرّد باشد لفظ «أقسم» يا «احلف» يا «أقسمت» يا «حلفت» از ضميمه «باللّه » ، يمين منعقد نمى شود .

و اظهر كفايت ضمّ هرچه قسم به آنها منعقد مى شود با ضميمه مثل كلمه «واو» قَسَم است .و هم چنين كلمه «أشهد» به جاى «أقسم» و نحو آن با اراده انشاى قَسَم به آن . و لزوم قرينه بر انشاى در حكم و يمين در «أشهد» ( مثل اخبار خودش به اراده يمين ) احوط است ، و در حكم واقعىِ آن، معتبر نيست بنا بر اظهر .

و در «عزمت باللّه  لافعلنّ» يا «أعزم باللّه » جريان مذكور در «أشهد» يا «شهدت» محتمل است ، و اقتصار بر الفاظ شائعه در قَسَم، موافق احتياط است .

و اما آنچه منعقد نمى شود به آن، يمين ، اگر ذكر شود در مقام اخبار كاذب مثل آنكه بگويد «علم اللّه » نسبت به غير واقع و كذب ، يا بعضى از مذكورات بدون انشاى يمين ، پس موجب تشديد حرمت كذب مى شود .و گفتن «لعمر اللّه » به فتح عين با حذف خبر كه «يمينى» باشد ، حكم به انعقاد يمين با آن مى شود .

و بمثل «احلف بالطلاق» يا «بالعتاق» يا «بالصدقه» يا «بالتحريم» يا «بالظهار» يا «بالحرم» يا «بالكعبه» و «المصحف» و «الابوين» و «النبيّ» و «الأئمه» و سائر انبيا و اوصيا ـ عليهم السلام ـ منعقد نمى شود يمين ؛ اگر چه رجحان وفا، به اعتبار تعنون به تعظيم مقدّسات، خالى از وجه نيست ، اگر چه كفّاره واجب نمى شود .

و در انعقاد به قول «وحقّ اللّه »، به واسطه اشتراك بين اراده ذات مقدّسه و بين تكاليف او، بدون قرينه بر اول، تأمّل است ، مثل سائر مشتركات به نحوى كه در سميع و بصير مذكور است ، و احاله به عرفِ حالف، متعين است ، و در عرف، در مقام قَسَم، غالب است لكن مثل غلبه حلف به انبيا و اوصيا، تعيّن قسم به ذات ثابته يا مستحقه الوهيّت يا عبادت را نمى رساند . و اقرب در «والحقّ» انعقاد است به جهت غالبيّت اطلاق بر ذات مقدّسه با احراز مقام قسم و نيّت آن .

تعليق يمين بر مشيّت خداوند متعال

و استثناى به مشيّت خداى تعالى ( يعنى تعليق مورد حلف بر مشيّت ) جائز و موجب ايقاف يمين و عدم وجوب كفّاره به حنث است ( بلكه فرقى بين مثل «الاّ ان يشاء اللّه » و «إن شاء اللّه » نيست مگر در اينكه معمول مقدر در اول، خلاف محلوفٌ عليه است و در دوم، وفاق آن است ؛ و هم چنين فرقى بين تقديم و تأخير و توسط استثنا نيست با تقييد عزم در محلّ لزوم عزم در يمين ؛ و تأخير آن با حدوث قصد تقييد بعد از تمام صيغه يمين، مشكل است مانعيّت آن در واقع ، اگرچه در ظاهر حكم به تقييد و عدم وقوع بشود ، و محتمل است فرق به حسب واقع بين صورت تبدّل نظر و نسيان تقييد عزمى در حين ايقاع صيغه يمين ، كه غالب است نسيان قيود و متعلّقات عقود و ايقاع در زمان مقارن انجام آنها ) بلكه عمل ، به حكم واقعى اولى خود باقى مى شود با اين حلف . و اظهر در استثنا مشيّت به قصد تبرّك ، انعقاد يمين است .

و آنچه مانع از انعقاد مى شود ، شرطش اتّصال عرفى و عدم انفصال از كلام مشتمل بر يمين [ است ] بدون عذرى مثل تنفس و سعال و نحو اينها كه مخلّ به متابعت عرفيّه نيست ؛ پس اگر منفصل شد به مخلّ به متابعت عرفيّه ، اثرى ندارد و يمين منعقد است ؛ و روايات تجويز تأخير ، محمول بر تبرّك به استثنا است تا وقت تذكر ، در مقابل استثناى تعليقى .

و اظهر در تعليق به مشيّت و مانعيّت آن از انعقاد يمين ، عدم اعتبار نطق به آن [ است [پس اقتران نيّت كافى است ؛ و در مانعيّت نيّت بعد از صيغه يمين ، به نحوى كه اگر منطوق بود مانع بود ، تأمّل است ، اظهر عدم مانعيّت است نظر به اينكه قصد يمين تعليقى نمى شود.

تعليق يمين بر مشيت غير خدا

 

و تعليق به مشيّت غير خداى تعالى ( از مخلوقى كه ممكن است مشيّت او يمين را و عدم آن ) جائز است ؛ پس اگر طرف ، مشيّت وفاق كرد منعقد مى شود ؛ و اگر مشيّت خلاف كرد منعقد نمى شود ، و هم چنين اگر مشيّت وفاق تا زمان امكان نكرد ، يا آنكه غائب شد در آن زمان ، يا وفات كرد ، يا مجهول الحال بود تا انقضاى محل شرط .

اگر بگويد «لأدخلنّ الدّار الاّ أن يشاء زيد» پس منعقد مى شود يمين ؛ و به دخول قبل از مشيّت زيد ، و به مشيّت زيد عدم دخول را قبل از دخول ، منحلّ مى شود يمين ، و حنث واقع نمى شود به ترك دخول بعد از اين مشيّت ؛ و با مشيّت دخول كه ضد مستثنى است، يمين به حال خود باقى و التزام او ثابت است . و اگر مجهول بود مشيّت در فرض مذكور ، انعقاد يمين باقى است تا زمان علم به مشيّت عدم دخول .و حكم تعليق حلف بر عدم دخول بر مشيّت عدم دخول با تعقّب آن به مشيّت عدم دخول يا مشيّت دخول يا جهل به مشيّت ، مثل حكم تعليق حلف بر دخول بر مشيّت زيد مثلاً دخول را است با خصوصيّات معلومه در آن فرض ، چون هر دو مندرج در تعليق بر مشيّت وفاق حلف است و در حكم آن .

و اگر تقييد حَلّ يمين كرد، مثل اينكه بگويد «لا دخلت الدار الاّ أن يشاء فلان» يعنى دخول دار را ، پس اگر فلان گفت «شئت ان تدخل» حكم يمين ساقط است و دخول بعد از اين مشيت، حنث نيست ، مثل عدم دخول قبل از اين مشيت ؛ و اگر بعد از مشيّت عدم دخول، داخل شد، حنث كرده است ، و [ براى ] مشيّت دخول بعد از اين اثرى نيست ؛ و اگر مجهول شد مشيّت ، يمين باقى است چنانچه گذشت .و اگر به استثنا، قصد مخالفت با فلان نمايد، يعنى حلف بر دخول نمايد مگر آنكه فلان، مشيّتِ دخول نمايد ، يا حلف بر عدم دخول نمايد مگر آنكه او مشيّت عدم دخول نمايد ، پس با مشيّت دخول در اول قبل از دخول ، منحلّ مى شود يمين ، و لزوم دخول ندارد بعد از مشيّت دخول ؛ و اگر مشيّت عدم دخول كرد در فرض دوم ، منحلّ مى شود ، و لازم نيست ترك دخول بعد از اين مشيّت . و در مجهول باقى است حكم يمين ، يعنى جهل به مشيّت يا جهل به متعلّق آن .

و اگر التزام به هر كدام از مستثنى منه و مستثنى باشد، ملزم به نيّت خودش است ، و با تعيّن مشيّت ، متعيّن مى شود ملتزمٌ به . و با جهل به مشيّتِ مانع از انعقاد يمين ، مجهول مى شود و آنچه منعقد شده باقى است بر انعقاد . و با جهل به مراد از اطلاق استثنا، ظاهر، استثناى مشيّت عدم دخول در حلف بر دخول ، و استثناى مشيّت دخول در حلف به عدم دخول است به لفظ «إلاّ» . و با جهل در تعدّد التزام يعنى در وقوع به مستثنى ، اصل التزام دوم مشكوك مى شود و التزام اول با خصوصيّت استثنا، معلوم ، و اللّه  العالم . و با جهل به تعلّق استثنا به مشيّت دخول يا عدم دخول ، محتمل است مشيّت احدهما مشكوك الايقاف باشد و يمين باقى باشد .

مبطليت تعليق بر مشيت خداى متعال نسبت خدا عقود تنجيزيه

هرچه از عقود و ايقاعات [ كه ] در آنها تنجيز معتبر است تعليق بر مشيّت اللّه  تعالى به نحو استثنا يا غير آن مبطل آن است ، و حكم استثناى مشيّت خداى تعالى با مشيّت ديگرى بر طبق قاعده است ؛ و هرچه در آن تنجيز لازم نيست پس تعليق به مشيّت غير كه ممكن و غير معلوم است مضر نيست ، و استثناى مشيّت اللّه  ـ در تقدير معقوليّت آن سبب با اين استثنا ـ مثل استثناى مشيّت غير است .و اظهر عدم دخول استثنا است در اقرار ، يعنى مبطل اقرار است تعقّب آن به نحو اتّصال بر استثناى منافى با جزم لازم در اقرار ، مثل منع آن در طلاق و عتق .

حروف قسم

حروف قسم در لغت عرب سه است : «با» كه بر ظاهر و مضمر داخل مى شود ، و «واو» كه بر جميع اسماى ظاهره داخل مى شود ، و «تا» كه فقط به لفظ جلاله داخل مى شود . و اظهر عدم قبول ادعاى عدم اراده يمين است در مذكورات ؛ و در حكم واقعى ، دوران مدار نيّت واقعا محتمل است .و حذف اين حروف با قرينه بر محذوفِ متعيّن و خفض مذكور ، جائز است و مانع از انعقاد يمين نيست ؛ به خلاف رفع مذكور يا نصب آن بنا بر احوط .و جائز است حلف به عبارت «هااللّه » ، يا «لاهااللّه » ، و «أيمُنُ اللّه » كه تقدير آن «أيمن اللّه  قَسَمى» است و تخفيف آن به «أيمُ اللّه » و «مُ اللّه » به نحوى كه در لغت متفقه ثابت باشد .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

RSS